Showing posts with label foghlaimeoirí. Show all posts
Showing posts with label foghlaimeoirí. Show all posts

Monday, October 18, 2010

Nathanna Cainte

Táim gnóthach an tseachtain seo. Céard atá á dhéanamh agam?

Hmmm…

Ceist mhaith. Déanaim é cúpla uair sa bhliain, díreach in am don samhradh, agus díreach in am don gheimhreadh.

I láthair na huaire, is iad éadaí an tsamhraidh atá á gcur san áiléar agam, agus tá éadaí an gheimhridh á dtabhairt anuas as agam. A mhalairt a tharlaíonn i Mí Aibreáin, ar ndóigh, le héadaí an gheimhridh ag dul suas, agus éadaí an tsamhraidh ag teacht anuas.

An bhfuilim ag stóráil éadaí, nó á gcur i dtaisce, meas tú?

Dar le dictionary.com, is ionann ‘storing’ agus ‘to accumulate or put away, for future use..’ nó ‘to deposit in a storehouse, warehouse, or other place for keeping,’ Dar leo, is ionann ‘hoarding’ agus ‘to accumulate for preservation, future use, etc., in a hidden or carefully guarded place…’

Ní dóigh liom go bhfuil áiléar s’againne ‘carefully guarded’, ach tá ‘preservation’ agus ‘future use’ i gceist leis na héadaí atá, agus a bhíonn, i dtaisce ann, nó stóráilte ann, nó fiú ar stór ann.

Maidir le stóráil na n-éadaí, níl dabht ar bith ach go bhfuilim ag ‘acummulate’áil agus ag ‘putting away’áil san áiléar; na héadaí ann ‘for keeping’, mar a déarfá, le haghaidh ‘future use.’

Mar sin, a léitheoirí, an bhfuilim ag taisceadh, nó ag stóráil, nó an ionann é rud a chur i dtaisce agus é a stóráil? An bhfuil m'éadaí i dtaisce agam, nó ar stór agam?

*************************************
McCionnaith, lch. 615:

‘Ní ṫáinig cruinniṫeoir riaṁ ná tiocfaḋ scaipiġṫeoir ‘n-a ḋiaḋ.’
‘An rud cruinniġtear go boċt scaipṫear go holc.’
‘An rud do cruinniġeaḋ go cráiḋte ġá scaipeaḋ le gaoiṫ’

O’Neill Lane, lch. 784:

'Hoard': ‘the tight hand will get a wide scattering' – 'ġeaḃaiḋ an cruinniuġaḋ cuṁang sgabaḋ fairsing’

'Hoarder': ‘the hoarders’s hare in the spendthrift’s hands' – 'cuid an taisgeóra ag an ċaiṫteóir.’

Dinneen, lch. 1129 agus 1163:

‘I make store of, hoard, store up’ – ‘ cuirim i stór’

‘i dtaisce’ – ‘stored, put by’

‘cuirim i dtaisce’ – ‘I store, deposit’

De Bhaldraithe, lch. 340 agus 711:

'Hoard': 'Taiscím, cuirim i dtaisce, cnuasaím'

'Hoarder': 'Cnuastóir, coigleálaí'

'To store sth. up': rud a chruinniú, a chnuasach'

'Cuirim (troscán, etc.) ar stór, i gcoimeád; stórálaim, taiscim.'

Ó Dónaill, lch.1170 agus 1196:

'Rud a chur ar stór' - 'to store sth.'

'Tá sé i dtaisce in áit éigin' - 'It is put away somewhere.'
.

Monday, October 4, 2010

Nathanna Cainte

‘Is maith an aghaidh ort é!, a dúirt bean amháin liom.
‘Is maith an oidhe ort é!, a scríobh bean eile chugam.

Is ionann an fhuaim bhriathartha, feictear dom, atá ag an dá fhocal sin ‘aghaidh’ agus ‘oidhe’, agus is ionann míniú na n-abairtí: ‘tá sé tuillte go maith agat’, ‘is maith an díol ort é’ nó ‘is maith a shaothraigh tú é’, mar shampla.

Dá mbeadh ‘aghaidh ar an aimsir’, bheadh an aimsir socraithe socair, agus dá gcloisfeá ‘is air atá an aghaidh’, bheadh a fhios agat go raibh dreach dána ar an duine sin. Ní luaitear ‘dána’, ach tá a fhios agat gur dána atá sé nuair atá an ‘aghaidh’ sin air!

Go deimhin, dá mba mhór an oidhe slaite tú, bheadh an tslat tuillte agat, ceaptar, agus bheadh daoine ann a déarfadh go bhfuair tú an rud ab oidhe duit, go háirithe dá mba rud é gur ort a bhí an aghaidh sin, a dhuine an dreacha dhána!

Mar sin féin, dá mbeadh tú i d’oidhe déirce, bheadh trua ag daoine duit, agus ní slat a gheobhadh tú, cheapfainn, ach carthanacht. Mura dtabharfaidís carthanacht duit, d’fhéadfá oidhe do bhéil a thabhairt orthu, rud nach mbeadh go deas, i ndáiríre, ach dá mba hé a oidhe é, ní ort a bheadh an locht!

Maidir le hOidhe Chlainne Lir, agus le hOidhe Chlainne Uisnigh, scéalta tragóideacha a bhí iontu. Go deimhin, dá mbeadh ort féin oidhe a fháil, ní deas an bás a bheadh in ann duit, cheapfainn, agus b’olc an oidhe urraime iad daoine a dhéanfadh a leithéid ort!

B’fhéidir gur fearr duit gan aghaidh a thabhairt ar an gcontúirt, ach aghaidh a thabhairt ar an obair. Ar an gcaoi sin, bheadh aghaidh gach drochscéal i bhfad uait.

*************************************

Lch. 12 agus lch. 923 FGB Uí Dhónaill
Lch. 180 FBG De Bhaldraithe
Lch. 11 agus 810 Dinneen
Lch. 437 O’Neill Lane
Lch. 311 McCionnaith
.

Thursday, September 23, 2010

Ceardlann Scríbhneoireachta

Mar eolas daoibhse, a scríbhneoirí, seo thíos an t-eolas a tháing chugamsa ar maidin, maidir le ceardlann i gCiarraí.

'Le cúnamh ó Foras na Gaeilge, beidh ceardlann scríbhneoireachta ar siúl ag Scríbhneoirí Gaeilge Chiarraí san Óstán Meadowlands, Trá Lí, Co. Chiarraí, ar an Satharn, 2 Deireadh Fómhair: 10.00a.m. go dtí 4.00p.m.

Chun gur féidir plé níos fearr agus níos mine a dhéanamh ar scríbhneoireacht na rannpháirtithe teorainneofar a líon do dheichniúr.

Táille cláraithe 20 euro; mic léinn 5 euro. Lón ag 1p.m. san áireamh sa táille.

N.B. Is cóir cóipeanna den saothar atá le plé (3 dhán nó 2,500 focal de ghearrscéal, úrscéal, dráma nó eile) a sheoladh go dtí: feasta@eircom.net
chun gur féidir iad a dháileadh ar rannpháirtithe na ceardlainne agus a bheith léite roimhré ag gach duine.

Stiúrthóirí ceardlainne: Pádraig Ó Snodaigh, file & staraí, Mícheál Ó Ruairc, úrscéalaí & Pádraig Mac Fhearghusa, eagarthóir FEASTA
.'

Beidh mé féin ag freastal ar an gceann seo i gConamara, agus táim ag súil go mór leis.

Agus, ná déan dearmad go bhfuil ceardlann eile ann i nDoire ar an 9 Deireadh Fómhair.

Tá cuidiú ar fáil dár leithéid, mar sin tapaigí an deis, a chairde na bhfocal!

.

Tuesday, August 24, 2010

Dhá haon dó...

…dhá dhó ceathair,
dhá thrí sé,
dhá cheathair ocht…

… táim ar ais i rang a dó, nó, b’fhéidir, rang a trí. Maireann an chuimhne liom fós. Táim ag aithris na dtáblaí don mhúinteoir. Táim á n-aithris amhail is dá mbeinn ag casadh amhráin, na focail foghlamtha de ghlan mheabhair agam, mo chorp ar luascadh le rithim na bhfocal, mé i dtámhnéal, shílfeá.

Sin an t-aon bhealach amháin a bhí agam, an dtuigeann sibh, na táblaí a aithris i gceart don mhúinteoir. Bhí orm iad a fhoghlaim de ghlan mheabhair, mar nár thuig mé iad.

Sin scéal nár athraigh ar feadh mo shaoil. Cé go ndearna mé chuile iarracht, theip orm, san Ardteistiméireacht, pas a fháil i mata. Fiú sa lá atá inniu ann, ní féidir liom ciall a bhaint astu. Níl an ábaltacht sin agam, faraor.

Ach, tógadh mé i gceantar Gaeltachta, agus d’éirigh liom, san Ardteistiméireacht, onóir a fháil i nGaeilge. An t-am sin, más rud go bhfuair tú onóir i nGaeilge, bhí dhá onóir ag dul duit. Dá bhrí sin, fuair mé mo dhá onóir, ar ábhar amháin.

An raibh sé sin féaráilte? Teorainneacha á dtarraingt arís?

Is beag duine ón nGaeltacht nach bhfuair onóir i nGaeilge, seans, nó b'fhéidir go raibh sé níos éasca ceann a fháil, ó tharla an teanga sin ar a gcumas acu, rud a chuir go mór lena n-ábaltacht onóir a fháil, b'fhéidir.

An raibh sé féaráilte nach bhfuair na daltaí cumasacha eile, iad siúd le hábaltacht acu onóir a fháil sa Fhraincis, sa Stair, san Eolaíocht, mar shampla, an raibh sé féaráilte nach bhfuair siadsan onóir sa bhreis, freisin?

Anois, cloisim go bhfuil caint ann marcanna sa bhreis a thabhairt do dhaltaí le hábaltacht ar leith acu sa mhata. An bhfuil sé sin féaráilte, meas tú? Teorainneacha á dtarraingt arís?
.

Wednesday, July 14, 2010

Gríosú Gréasáin

Ó am go chéile, ní bhíonn fonn orm a dhath a scríobh ná a léamh, agus tosaím ag bogadh rudaí, nó ag glanadh rudaí - ag cartadh a bhím, is dócha.

Cibé scéal é, thosaigh mé ag cartadh i mo bhlag inné, mo leabhairín beag le mo thaobh agam, agus fáil agam ar an idirlíon, áit agus áis ar féidir eolas a fháil faoi nithe nach raibh ar eolas agam roimhe - ach duine bheith airdeallach ar na foinsí, ar ndóigh, mar a mholtar.

Chonaic mé cúpla rud ar bhlag Bhrian Dhaithí Sheáin a thaitin liom, ceann acu siúd nasc chuig an leagan leictreonach d’fhoclóir Dinneen, an nasc anois agam faoi ‘Cuidiú nó Cruinneas Uait?’, thall ansin, ar thaobh na láimhe deise de mo bhlag, a léitheoirí - féach ‘Foclóir Dinneen’. Súil agam nach miste le Brian go bhfuilim, b'fhéidir, ag, ahem, póitseáil uaidh. Sea.

Mo chuimhne, fuair mé liosta naisc Ghaeilge ó mo chara cuidiúil, Conchúr, in Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge i nGaoth Dobhair, bail óna Ché air, agus bhí cuid acu nach raibh agam cheana. Tá ‘Bogearraí na Gaeilge - Liosta K. Scannell’, ‘acmhainn.ie – nuathéarmaí’, agus ‘Canúintí na Gaeilge’ curtha agam anois faoin liosta ‘CnóCu’, chomh maith céanna.

Maidir leis an nasc sin ‘Canúintí na Gaeilge’, feicfidh sibh léarscáil d’Éirinn ar an leathanach sin. Brú ar ainm na Gaeltachta ar mhian libh a canúint a chloisteáil. Tabharfar sibh go dtí an leathanach cuí, ina gcloisfidh sibh cainteoirí ón nGaeltacht sin ag léamh abairtí, nó míreanna, ina gcanúint áitiúil.

Thug mé faoi deara go raibh cnaipe ‘fotha’ agus ‘scaip an scéal seo’ ag Brian ar a bhlag, agus bhí an cnaipe ‘Roinn’ feicthe agam ar leathanaigh Nuacht 24 agus Gaeltacht21 roimhe. ‘Séard a dúirt mé liom féin ‘ba mhaith liomsa ceann acu sin!’, agus, ó tharla mé fiosrach chomh maith le bheith, ahem, santach, thosaigh mé ag cartadh…

Idir léamh leabhairín agus idirlín, tá ‘Lean mo Rámhaille’ agam anois ar thaobh na láimhe deise ansin, más mian libh a leithéid do leanúint a dhéanamh, a léitheoirí.

Agus, más rud go mbuaileann an fonn sibh, nó fiú má bhuaileann, abair, taom buile sibh, beidh sibh in ann mo rámhaille a roinnt le daoine eile, ach brú ar an gcnaipe ‘Roinn’ atá ag bun mo bhlagmhíreanna. Is féidir libh bhur rogha modh roinnte a úsáid, ó tharla liosta ann, ach an cnaipe a bhrú.

Ó tharla mé ag labhairt ar naisc, is aoibhinn liom blag Róislín. Ní raibh a fhios agam, in am, go raibh ‘Lá Déanta Taibhsí Préachán’ (Build a Scarecrow Day) ann ag tús na míosa seo, agus níor éirigh liom ceann a thógáil ag Ceann Scríbe, in am don fhéile, dá thoradh sin. Ah bhuel, b'fhéidir an bhliain seo chugainn...

Agus, más mian libh tuilleadh eolais a fháil ar na ‘Laethanta Saoire i Mí Iúil’, nó fiú más mian libh ciall a bhaint as cothromóid Róislín, ‘GCVN/VN = VA’, cothromóid a bhaineann leis an ainm briathartha agus leis an aidiacht bhriathra, b’fhiú daoibh súil a chaitheamh ar an mír sin uaithi anseo.

Ag gríosú liom, a chairde…
.

Sunday, July 11, 2010

An Litriú Caighdeánach

Ó am go chéile, léim alt atá, i mo thuairimse, chomh ciallmhar staidéarach stuama sin go mbíonn orm an scéal a roinnt le daoine ar an bpointe, a léitheoirí. Is amhlaidh a tharla dom an tseachtain seo agus mé ag léamh ailt in Feasta na míosa seo, alt le Brian Ó Baoill dar teideal, ‘An Caighdeán – An Séimhiú srl.’

Anois, tá a fhios agam go bhfuil cuid agaibh, seans, bréan den chaint uile faoin gcaighdeán 'nua' seo, agus tuigim daoibh. Mar sin féin, le bunú an CSA i mbliana, tá deis againn anois ár gcuid a dhéanamh don teanga, ar mhaithe le beatha na teanga, agus ar mhaithe le foghlaimeoirí na teanga, gan cur isteach ná amach ar an gcainteoir, ná ar an scríbhneoir, dúchais.

Cé go bhfuil mo chéad aighneacht istigh agam féin an geábh seo, ní raibh mé ach beo ar éigean, i 1958, nuair a tugadh buntreoir do choiste stiúrtha na bliana sin, buntreoir a mhol ‘an rialtacht agus an tsimplíocht a lorg’, le go mbeadh Caighdeán Oifigiúil simplí againn. Bhuel, ní dóigh liom gur mar sin a tharla, ach tá súil agam gur mar sin a tharlóidh an t-am seo.

Mar sin féin, óna bhfuil cloiste ag Brian Ó Baoill ón gCoiste nua go dtí seo, sé a bharúil nach mbeidh ann ach ‘praiseach eile anuas ar an bpraiseach atá ann cheana féin’. Tá seans gur ‘comhghéilleadh’ idir na canúintí a bheas ann arís, agus mar thoradh air sin beidh ‘Na mílte rialacha, forialacha, eisceachtaí…’ ann, dar leis.

Rinne sé liosta dúinn den sórt rud a tharla cheana leis an gcaighdeánú i 1958, athruithe a tharla de thoradh an chomhghéillte, is dócha. Bhí focail fearacht ‘is gnáth’, ‘go hiondúil’, ‘ach amháin’, ‘más ionann’, ‘murab ionann’, ‘de ghnáth’, ‘is féidir’, ‘mura mbíonn’, ‘i bhformhór’, ‘ní minic’, ‘seachas’, ‘mura’, ‘is iondúil, ‘ní gnáth’, agus ‘móide’ in úsáid go rialta síos tríd an gcaighdeán sin, gan trácht ar líon na n-eisceachtaí atá ann:

aidiachtaí (18 sraith d’eisceachtaí),
ainmfhocail (25 sraith d’eisceachtaí),
foirm an ainmnigh in ionad an ghinidigh (5 sraith d’eisceachtaí),

agus níl ansin uaidh ach sampla beag den phraiseach inar fágadh an foghlaimeoir bocht.

Tá ‘an-imní’ ar Bhrian, agus tuigim dó. Tá an teanga ‘Ró-dheacair…Ró-chasta’ don fhoghlaimeoir, agus tá deis iontach againn anois rud éigin a dhéanamh faoin deacracht agus faoin gcastacht sin, seans nach mbeidh againn arís, b’fhéidir.

Freagra na faidhbe ó Bhrian - ‘Foghlaim na Gaeilge a dhéanamh níos éasca’, trí ‘an gramadach a shimpliú go mór’ agus ‘gan eisceachtaí ná éiginnteacht a bheith ag baint leis an ngramadach simplithe sin.’ Aontaím leis.

Luann sé focail Niall Uí Dhónaill, ón leabhar sin leis, ‘Forbairt na Gaeilge’, leabhair a scríobh sé i 1951, ‘Caithfidh an Ghaeilge a heirí a chur di’; bhí ‘ cúigeachas’ agus ‘canúnachas’ i measc na ‘heirí’ sin luaite ag Ó Dónaill, dar leis. Suimiúil.

Ní ‘lagú’ nó ‘tanú’ na Gaeilge atá i gceist ag Brian, mar, ina fhocail féin, ‘labharfaidh daoine agus scríobhfaidh siad mar is mian leo, mar a rinne riamh, ach beidh caighdeán ann d’fhoghlaimeoiri, do scríbhneoirí a scríobhann d’fhoghlaimeoirí, do gach cáipéis ón tSeirbhís Phoiblí, agus ar fáil d’irisí agus nuachtáin, agus d’aon duine eile gur mian leo go dtuigfeadh an foghlaimeoir é nó í.’

D’fhéadfaí, dar leis, ‘An Litriú Caighdeánach’ a thabhairt ar a leithéid. Anois, nach bhfuil sé sin simplí go leor, a léitheoirí?

Alt iontach ó Bhrian Ó Baoill, agus tagaim leis na moltaí atá scríofa aige. Tá súil agam gur éirigh liom achoimre chruinn a dhéanamh ar a bhfuil scríofa aige ann. Tá i bhfad níos mó ráite aige, agus b’fhiú an t-alt iomlán a léamh. Tá súil agam go ndéana an CSO amhlaidh, agus go dtabharfar aird ar a mholtaí.

I bhfocal Bhrian, ‘B’fhearr a bheith réabhlóideach, dána agus buach, ná cúramach, coimeádach, agus cloíte.’ Maith thú, a chara na Gaeilge!
.

Thursday, July 8, 2010

Teastas i Múineadh na Gaeilge d'Aosaigh

Eolas faoi chúrsa 'Teastas i Múineadh na Gaeilge d’Aosaigh (TMGA)' faoi iamh daoibh, a léitheoirí, díreach mar a fuair mé féin é ar maidin.

'Ar mhaith leat cáilíocht a fháil i dteagasc na Gaeilge do dhaoine fásta? Cuirfear tús le cúrsa páirtaimseartha in OÉ Má Nuad i Méan Fómhair 2010. Ta an cúrsa seo dírithe ar dhaoine atá fostaithe san earnáil seo cheana féin ar mhaith leo oiliúint fhoirmiúil agus cáilíocht a fháil.

Fáilteofar chomh maith roimh dhaoine ar bheagán taithí teagaisc ar mhian leo an Ghaeilge a mhúineadh d’fhoghlaimeoirí fásta.

Spriocdháta d'iarratais: 3.09.2010

Tuilleadh eolais: http://www.nuim.ie/language/courses/cert-irish.shtml

Teil: (01) 708-6417 / 708-3737

.

Thursday, April 8, 2010

Nathanna Cainte

Tá lán an tí de chuairteoirí i gCeann Scríbe i láthair na huaire, agus beidh go ceann seachtaine, rud a fhágann nach bhfuil an teacht chéanna agam ar an mblagáil mar is iondúil liom, agus mar ba mhaith liom.

Is cuma. Tá fáil agam ar an nGaeilge, mar sin féin. Tá Gaeilgeoirí óga sa teach, agus tá ballaí an tí ag éisteacht le Gaeilge ó Ghalltacht Bhaile Átha Cliath, áit ina bhfuil Gaeltachtaí go leor, gan teorainneacha, shílfeá, le líon na scoileanna lán-Ghaeilge ann ag méadú de shíor. Is ar cheann de na scoileanna sin a d’fhoghlaim mo chuairteoirí óga an Ghaeilge atá á labhairt acu go fial.

Ar ndóigh, níl an teanga go foirfe acu, ach is cuma, mar is léir dom ó bheith ag éisteacht leo, agus ó mo thaithí thar na blianta, nach bhfuil an teanga go foirfe agamsa ach oiread; go bhfuil an teanga ag athrú, agus ag fás leis an nglúin óg, agus go bhfuil go leor le foghlaim agam uatha, agus ón nglúin a tháinig romham, chomh maith céanna.

Ó tháinig na buachaillí, tá focail nua á bhfoghlaim agam, focail nach mbeadh in úsáid agam go hiondúil. Mar shampla, bhí orm theacht ar fhocail le haghaidh ‘sticky fingers’ an tseachtain seo: ‘méara bealaithe’ atá ag WinGléacht; ‘tá tú foirgthe leis sin’ a tháinig go nádúrtha ón gcainteoir dúchais, as Conamara, air ar chuir mé an cheist ‘Cén Gaeilge atá agat ar ‘sticky fingers’?’.

Is í mo thuiscint, anois, gur féidir an ‘tá tú foirgthe leis sin’ a úsáid dá mbeadh fiú éadaí an pháiste salach, nó a aghaidh/cosa/bróga salach, bíodh salachar de shaghas ar bith i gceist. Mar sin féin, go hiondúil, bheadh duine/rud ‘foirgthe’ ó bhun go barr, mar a déarfá, agus ní ar na méara amháin. Mar shampla, d’fhéadfadh garraí bheith ‘foirgthe le salachar’ (weeds), agus d’fhéadfadh duine le gruaig rua, abair, bheith ‘foirgthe le bricíní’ (freckles).

Seans go bhfuil leaganacha eile ann do ‘sticky fingers’, agus má tá, roinn liom iad, a léitheoir, le do thoil, nó fiú cum do cheann féin, más mian leat. Beimid ag foghlaim le chéile, agus ‘ag cumadh foclaí’, mar a dhéanann, ahem, mo dhuine ón oileán!

Ach, ar ais linn go Ceann Scríbe anois. Níl á labhairt idir mé féin agus an bheirt pháiste ach Gaeilge, cé go dtiontaíonn siad, gan stró, ar an mBéarla chomh luath agus a labhraíonn siad leis an nGarraíodóir. Tá an Garraíodóir ag déanamh sáriarracht Gaeilge a labhairt leo ina bhealach, ahem, amscaí féin. Is bealach é a bhaineann scairteanna gáire as na buachaillí óga, mar is le greann a dhéanann an Garraíodóir a iarrachtaí leo.

Bíonn sé ag cumadh amhrán leis na buachaillí óga, leath an amhráin i mBéarla, an leath eile i nGaeilge, gan ciall dá laghad leis na hamhráin, ar bhealach, ach ciall leo in aigne na bpáistí, páistí ar mór acu craic agus spraoi, mar aon le haon pháiste eile. Mar sin féin, tá foghlaim de shaghas ag dul ar aghaidh i gcumadh na n-amhrán, agus táim den bharúil gurb é an Garraíodóir atá ag foghlaim ó na páistí, muise!

Agus, sin an dóigh is fearr liom, a léitheoir. Ná bí buartha faoin ngramadach, ná faoi sheanfhocail, ná faoi na daoine eolacha Gaelacha cainteacha dúchasacha, ach oscail do bhéal agus labhair amach an Ghaeilge, nó fiú cuir méar ar mhéarchlár agus scríobh leat! Ach, go mór mór, bain craic agus spraoi as an teanga, is cuma cá mbíonn tú, nó cé atá leat.

Mar a scríobh Michelle Ní Riain in Foinse na seachtaine seo, ina halt ‘An Ghaeilge agus Tayto…i lár Pháras?’ agus í ag trácht ar an tionscnamh ‘Is Leor Beirt’ ó Chonradh na Gaeilge,

‘Gaeltacht is ea áit ina n-úsáidtear Gaeilge.’

Tá ár nGaeltacht bheag féin againn an tseachtain seo i gCeann Scríbe, a bhuí le páistí ón nGalltacht. Is leor sin domsa. Go deimhin, Is Leor Beirt, nó triúr, nó…
.

Wednesday, April 7, 2010

Am Le Labhairt

I láthair na huaire, tá Billy agus Molly ag fanacht linn. Is é Billy mac Molly. Is linne Molly, is le Gráinneog Billy, cé gur minice Billy linne ná léi.

Bhí Rosie, iníon le Billy, gariníon le Molly, ag fanacht linn ar feadh bliana, ach tá sise in éineacht leis an bPluiméir anois, mar is leis-sean í. Tá sí imithe léi le mí anuas. Cloisimid uaithi go minic, ó tharla í béal dorais linn, agus bíonn sí ag tafann léi, ag scairteadh orainn, shílfeá, ó am go chéile.

Tá Ronnie, deartháir le Rosie, mac le Billy, garmhac le Molly, anseo linn an tseachtain seo. Is i mBaile Átha Cliath a bhíonn sé ag cur faoi, go hiondúil, ach tá a úinéirí ar laethanta saoire sa Spáinn go ceann seachtaine, mar sin tá seisean ag fanacht linne, idir an dá linn, mar a déarfá, ar feadh seachtaine.

Bhí Scobie, deartháir le Billy, mac eile le Molly, anseo ar feadh coicíse, an mhí seo caite. Ar an drochuair, nuair a tháinig sé faoin am sin, ní raibh oiread is focal Béarla aige, agus níor thuig sé a dhath a dúirt an Garraíodóir leis, am ar bith. Ní raibh Gaeilge aige, faraor, agus níor thuig sé mise, ach oiread, cé go ndearna mé iarracht labhairt leis, i rith an ama.

An madra bocht. Bhí sé ina chónaí le daoine ó Phoblacht na Liotuáine ar feadh tamaill fhada, daoine gan Béarla ná Gaeilge, a bhí ag cur fúthu anseo in Éirinn le blianta beaga anuas, ach a raibh orthu filleadh chun a tíre féin, le déanaí. Ag an am sin, fágadh Scobie linne, le haire a thabhairt dó, agus le húinéir nua a fháil dó, chomh luath agus a b’fhéidir, rud a rinneamar, in am trátha.

Ní raibh Gaeilge ná Liotuáinis ag an úinéir nua, agus bhí ar Scobie Béarla a fhoghlaim sular fhág sé muid, rud a rinne sé taobh istigh de choicís, le cabhair in am, gan stró. Madra cliste.

M’anam, ach bhí an-am againn leis, agus tá súil againn casadh leis arís, am éigin eile, má bhíonn am le spáráil againn. Gach uile rud ina am féin, ach am a bheith ag duine fanacht lena am. Tuigfear sin in am.

Tá an t-am istigh. Tá sé in am dom imeacht. Beidh am againn le chéile arís, ar ball beag.
.

Friday, March 19, 2010

Me-thuiscint! Idir...

Idir shúgradh agus dáiríre, táim idir dhá stól. Tá idir bhuachaillí agus chailíní ag aontú liom, cé go bhfuil coimhlint ann idir buachaillí agus cailíní mar gheall ar an argóint idir Seán agus Máire, ar a bhfuil cónaí orthu idir Gaillimh agus Corcaigh, nó áit éigin idir Éire agus an Fhrainc, nó b’fhéidir áit éigin idir Éirinn agus an Bhreatain. Deacair a rá.

Tá idir chléir agus tuath sa teach leo, agus tá idir bheag agus mhór ann, cé nach n-aithneoinn aon duine acu, idir fhuil agus chlábar. Tá idir ghol agus gháire idir mhná, go háirithe eatarthu siúd atá idir dáil agus pósadh, gan trácht ar na páistí atá idir breith agus baisteadh, mar gur rugadh iad idir meán oíche agus maidin, lá amháin idir an samhradh agus an Nollaig, am ina raibh na dochtúirí uile idir dhá chomhairle ar mór idir pingin agus punt idir chathracha na tíre.

Idir chorp agus anam, agus idir mé féin agus tú féin, nílim cinnte an bhfuil idir chaighdeán agus dúchas sa méid atá idir lámha agam, ach go gcreidim go bhfuil ceangal gramadaí idir an t-alt agus an fhaisnéis ó am go chéile, agus cé go mbíonn rogha ann idir an fáistineach agus an foshuiteach, mar shampla, níor mhaith liom teacht idir dhaoine, cé go gceapaim go bhfuil coimhlint idir dúchas agus caighdeán, agus ó tharla mé idir eatarthu, tá idir shean agus óg ag troid liom.

Idir an dá linn, bím faiteach idir dhaoine, agus b’fhéidir nach bhfuilim beannaithe idir mhná, ach idir gach uile rud, agus idir mise agus tusa, is ábhar é a bhíonn idir chamán go rialta, agus caithfear an fhírinne a roinnt idir an péire acu, idir amanna, cé gur mór idir caighdeán agus dúchas, shílfeá.

Do bharúil?
.

Wednesday, December 2, 2009

Deartháir Mór

Mar a scríobh mé cheana ar an mblag seo ‘Ní dochar an t-aineolaí a chur ar an eolas faoin eolaí.’

Mar aineolach, táim ag foghlaim faoin modh blagála ó lár na bliana seo, nuair a thosaigh mé ar an mblag seo. Mar chuid den fhoghlaim sin, chuir mé StatCounter ar an mblag freisin. Tá sé le feiceáil ag bun an leathanaigh seo, agus thug mé faoi deara inné go ndeachaigh an comhaireamh thar an 10,000.

Anois, ní hé sin le rá go bhfuil 10,000 duine ag teacht agus ag imeacht ón mblag seo, ná baol orthu, ach sin an méid leathanaigh atá léite ar mo bhlag ó thosaigh mé ag rámhaille liom. Agus, tá súil agam gur bhain sibh sult as, cibé sibh féin, nár ghoin mé aon duine agaibh riamh le m’fhocail, ach gur chuidigh m’fhocail libh, ar dhóigh amháin nó ar dhóigh eile. Is mór liom bhur gcuideachta. Go raibh maith agaibh as bheith liom ar mo thuras foghlama.

Níor chuir mé mo Dheartháir Mór, mar a thugaim féin air, i bhfolach, mar is fearr liom a bheith oscailte faoin rud, le go mbeidh na léitheoirí ar an eolas go bhfuil súil á choinneáil ar thrácht an bhlag. Agus, tá sé suimiúil an chaoi a n-oibríonn sé, cé gur dóigh liom nach dtuigeann go leor daoine an easpa príobháide a bhaineann lena leithéid, is cuma cén suíomh idirlín ar a bhfuil a leithéid de ‘invisible web tracker’. Tá neart acu ann.

Agus mé ag teacht i dtaithí ar na ‘trackers’ seo, thug mé cúpla rud faoi deara, agus is fiú sibh a chur ar an eolas fúthu, mar nach ar an suíomh seo amháin atá siad ach, is dóigh liom, ar chuile shuíomh gnó, seans, agus ar chuid mhór suíomhanna pearsanta, fiú mura bhfuil siad le feiceáil. Ar ndóigh, níl ansin ach mo thuairim, agus nílim ach ag foghlaim. Ach seo chugaibh na rudaí a thug mé faoi deara, bíodh mé ceart nó mícheart, agus mé i mbun taighde ar mo Dheartháir Mór féin.

Tá mo chúntóir féin socraithe agam ar ‘pageloads’, sé sin comhairtear na leathanaigh a léitear, sé sin le rá, is féidir le léitheoir amháin theacht ar cuairt chuig mo bhlag agus gan ach leathanach amháin a léamh, ach d’fhéadfadh sé 20 leathanach a léamh i rith na cuairte amháin sin, dá mba mhian leis. Ar an dóigh sin, níl ach duine amháin i gceist leis an gcuairt sin, ach 20 leathanach comhairthe ag mo DM.

Agus insíonn DM dom cé na leathanaigh a léadh, agus cé as ar tháinig an léitheoir, abair, mar shampla, ó shuíomh duine de mo chomhblagálaithe, nó ón Astráil, An Spidéal, an Ghearmáin, Maigh Eo, Talamh an Éisc, Foras na Gaeilge, ranna stáit, Corcaigh, Meiriceá, Irish Times, Baile Átha Cliath, tíortha éagsúla ar fud na hEorpa. contaetha éagsúla ar fud na tíre, agus mar sin de. Ní insíonn sé dom cé hiad na daoine, ach dá mbeadh trácht an léitheora rialta ar an suíomh, tar éis ama, bheadh a fhios agat, b’fhéidir, cén bhlag as ar tháinig sé, agus más leis nó léi an blag sin go pearsanta.

Agus is ansin ba chóir an fhainic a bheith, a léitheoirí, mar is eol don aineolach seo anois, ó tharla mé ag foghlaim liom. Más rud go bhfuilimse in ann an méid sin eolais a fháil mar aineolach, bheadh an duine eolach in ann i bhfad níos mó eolais a fháil, cheapfá?

Mar shampla, más rud go bhfuil tú ag caitheamh vóta ar shuíomh, abair, nó ag fágáil teachtaireacht ar an suíomh sin, agus más rud gur léitheoir rialta tú, seans go bhféadfadh fios a bheith ag úinéir an tsuímh sin cé tú féin, nó, ar a laghad, cé as ar tháinig tú.

Bíonn a fhios agamsa go hiondúil, mar shampla, cé atá ann nuair a fhágann duine de mo chomhbhlagálaithe teachtaireacht ar mo bhlag, cé nach mbeadh le feiceáil ach an t-ainm a úsáideann siad, bíodh sé cumtha nó fíor, mar is iadsan amháin a bheadh in ann a ‘comment –iframe’ féin a oscailt ar a mblagsan. Is dóigh liom go bhféadfaí theacht ar eolas faoin vótálaí ar an gcaoi chéanna, ach nílim cinnte. Is fearr a bheith faireach, mar sin féin, más rud go bhfuil vóta á chaitheamh agat ar aon suíomh, ar fhaitíos.

Ní chomhaireann DM mo chuairteanna féin ar an suíomh, mar go bhfuil sé socraithe agam nach ndéanfaidh sé é sin, le ‘Blocking Cookie’ cliceáilte agam, san áit a deir ‘Don’t log my visits’. Níl a fhios agam an bhfuil sé sin amhlaidh ar aon suíomh eile, ach dá mbeinn ag logáil mo chuairteanna féin, bheadh an figiúr i bhfad níos airde ná 10,000, ó tharla mé ag dul isteach is amach ar an mblag go rialta, ag léamh nó ag scríobh, ag brath ar mo ghiúmar, an dtuigeann sibh.

Is dóigh liom go bhfuil suíomhanna ann nach gcuireann ‘blocking cookie’ mar sin i bhfeidhm, le go gceapfar go bhfuil trácht sa bhreis acu, ach is dóigh liom go mbaineann sé sin le cúrsaí tráchtála, b’fhéidir, le go bhfaighidh siad níos mó comhlachtaí ag fógairt leo, agus ag fáil íocaíocht as dá bharr sin. Níl ansin ach barúil. Más rud nach bhfuil íocaíocht le fáil as, b’fhéidir go bhfuil fáth eile leis. Ní bhaineann sé liom, mar ní dhéanaim é.

Ach, a léitheoirí, is fearr go mbeadh a fhios agaibh céard a dhéantar, nó, ar a laghad, go bhfuil féidearthachtaí ann ar fiú bheith aireach orthu, agus cúramach fúthu, ar mhaithe le do phríobháid féin. Agus níl mise ach ag foghlaim, fós.
.

Thursday, September 17, 2009

Eisceacht nó Ionannas?

Blianta ó shin, ocht mbliana déag siar le bheith cruinn, thosaigh na Spáinnigh ag teacht go hInis Eoghain. Ní hea, ní ceacht staire é seo ar chor ar bith, a léitheoirí, ach sórt scéilín beag le, b'fhéidir, moladh beag uaimse ag an deireadh. Sea.

Ar aon nós, ar ais chuig na scoláirí Spáinneacha sin linn. Cuireadh fearadh na fáilte rompu, na scoláirí iasachta sin ag cur fúthu, chuile Shamhradh, i dteaghlaigh éagsúla ar fud na háite, duine in aghaidh an teaghlaigh. Bhí siad ag foghlaim Béarla, an dtuigeann sibh, agus bhí na mná tí ag fáil cúpla pingin sa bhreis, rud a chuir go mór le sparán spárálach theaghlach na n-ochtóidí.

Daoibhse nach bhfuil cuimhne ná taithí agaibh ar theaghlach na n-ochtóidí, an teaghlach le páistí ann, go háirithe, agus b'fhéidir ioncam amháin ag teacht isteach dá mbeadh an t-ádh leo, bhí cúlú ann, agus ciorruithe freisin, an t-am sin crua go leor ar thuismitheoirí a bhí ag streachailt leis na pinginí.

Bhí an t-ádh liomsa agus le mo theaghlach mar, ar a laghad, bhí teacht isteach rialta an státseirbhísigh againn. Mar sin féin, ní raibh rachmas sa rialtacht sin, agus ghlacamar le chuile deis a tháinig inár dtreo le hairgead sa bhreis a shaothrú. Dá bhrí sin, ghlacamar le duine de na scoláirí.

Ní raibh a fhios againn an t-am sin go dtiocfadh an cailín álainn sin, an chéad scolaire Spáinneach a fuaireamar, ar ais chugainn ceithre bliana eile i ndiaidh a chéile, agus beirt deirfiúracha ní b'óige ag teacht ina dhiaidh sin, bliain i ndiaidh bliana, go dtí go raibh siadsan, agus ár gclann féin, tógtha. Is iomaí pingin caite acu, agus ag a muintir, sa tír seo, pinginí a chur go mór le geilleagar na tíre, cheapfainn.

An tseachtain seo caite, chaith mé an deireadh seachtaine i gcomhluadar na clainne sin sa Spáinn, turas a gheall mé a dhéanfainn lá éigin, mar go raibh an turas ar mhalairt treorach déanta chugainn go rialta ag athair agus máthair na ndeirfiúracha sin le blianta beaga anuas, an cairdeas eadrainn ag láidriú thar na blianta.

Fáth mo scéil? Ceann de na smaointe sin a rith liom ar maidin agus mé amuigh ag siúl, cuimhní mo shaoire leis an gclann thall fós úr i mo chloigeann, ach focail faoi NAMA agus ciorruithe ag teacht ó chluaisíní an raidió lena raibh mé ag éisteacht, ná go bhfuil na Spáinnigh ag teacht chuig tithe éagsúla ar fud na tíre seo ar feadh na mblianta le Béarla a fhoghlaim. Chomh fada agus is eol dom, diabhal caint a bhí riamh ann an t-am sin, ná anois fiú, ar stádas cánach an lucht lóistín i.e. mná tí na Galltachta, lenar fhan na scoláirí sin.

Má tá an rialtas ag dul ag díriú a aire ar stádas cánach mhná tí na Gaeltachta, dream atá ag cothú teanga agus cairdis mar aon lena macasamhla sa Ghalltacht, iad uile ag cur le teacht isteach a dteaghlach agus ag saothrú airgid dá gclann agus do gheilleagar na tíre, ba chóir go mbeadh an aire sin dírithe le hionannas, chan le heisceacht - ar lucht an bhaile, ar an lucht siúil, lucht na feirimeoireachta, lucht na turasóireachta, lucht na scannánaíochta, lucht na gcapall, lucht na scríbhneoireachta, lucht an cheoil, lucht na bpolaitaíochta; ar ioncam ar bith atá á shaothrú sa bhreis, go háirithe an t-airgead sin atá á shaothrú ó chostais atá i bhfad thar fóir na fírinne.
.

Wednesday, August 19, 2009

Focail agus Frásaí

Mar a tharlaíonn go minic, chuir duine de mo chomhbhlagálaithe mise ar thóir focail ar maidin. Proinsias ba chúis le mo thóraíocht inniu, an focal ‘doolally’ á phlé aige (‘Tá Dan ag dul Doolally!’ 18.8.09).

De thoradh na tóraíochta, tháinig mé ar an suíomh seo, www.worldwidewords.org. Tráthúil go leor, is é Michael Quinion údar an tsuímh, fear a chuala mé faoi agallamh ar an raidío an tseachtain seo caite, é ag labhairt faoina leabhar nua, ‘Why is Q always followed by U?’. Rinne mé iarracht inné teacht ar an leabhar in Easons i nDoire, ach ní raibh sé ann.

Beidh sé agam roimh dheireadh na míosa, bí cinnte faoi sin. Creidim nach bhfuil focleolaí in bhur measc, a léitheoirí, nach mbeadh suim aige nó aici ina leithéid de leabhar le Michael Quinion, agus ceapaim go mbainfeadh sibh sult as an suíomh sin leis freisin. Roinnim toradh mo thóraíochta libh anseo dá bhrí sin.

Mar is eol daoibh, a fhocleolaithe, ní thagann ár leithéid ar ais ó shiopa leabhar gan leabhair linn, agus tháinig mise abhaile inné le ‘Black Cats and April Fools’ le Harry Oliver i mo ghlac agam. ‘Origins of old wives tales and superstitions in our daily lives’ atá ann agus is leabhar eile é atá agam taobh na leapa anois, an mhullóg sin ag méadú ar feadh na faide.
.

Monday, July 27, 2009

Aimsir

Tá drochbhail ar an aimsir ar maidin, agus ní haon ionadh sin. Bhí sise agus an ghaoth ar spraoi leis na crainn aréir, agus chuala mé í ag troid leis an abhainn ar feadh na hoíche. Tá cuma chonfach ar an abhainn ar maidin, í rud beag fiáin le fearg, shílfeá, mar go bhfuil uirthi tuilte na hoíche a thabhairt ar a droim, anuas ó na sléibhte chun farraige.

Cé go raibh sí gnóthach aréir, níl aon tuirse ar an aimsir inniu, muise, mar go bhfuil sí ag spochaireacht orm, ag taispeáint na gréine dom ó am go chéile, mar a bheadh sí ag tabhairt cuireadh dom siúl ina cuideachta; ach brúnn sí na scamaill dhorcha i mo threo ansin, agus bíonn a fhios agam go bhfuil sí ag diabhlaíocht fós.

Is fearr gan bacadh léi, agus caitheamh aimsire eile a fháil a choinneoidh deas teolaí mé faoi dhíon an tí. Ní bhuailfidh tú an baile amach ar laethanta mar seo, agus b’fhéidir go ndéanfaidh sé aiteall ar ball. Má bhriseann an aimsir, rachaidh mé ag siúl ansin. Idir an dá linn, comhrá ar phár libhse anois, a léitheoirí dílis.

Le himeacht aimsire, tá sé tugtha faoi deara agam nach bhfuil bun ar an aimsir. In aimsir na bhFiann, nó fiú ó thús aimsire, is dócha, dhéanfaidís tuar na haimsire de réir chomharthaí an nádúir, ach tá nósanna na seanaimsire ag imeacht le himeacht aimsire. Tá nósanna na haimsire seo ag brath ar thuar na haimsire ón teilifís nó ón raidió, cé gur maith an scéalaí an aimsir, cheapfá.

Ní rachainn féin ag siúl i gcoinne na haimsire, ach tá sé ag déanamh aitill anois agus tá an aimsir fada againn le bheith ag roinnt ama le chéile amach anseo. Fágfaidh mé sibh le seanfhocal a d’inis An Mháistreás dom le déanaí:

‘Leanfaidh an bháisteach go dtí an doras thú, ach leanfaidh an sioc isteach sa leaba thú.’

Tuilleadh faoin aimsir le fáil ar leathanach 20 do FGB Uí Dhónaill, anseo agus anseo ag Proinsias, agus anseo ag Tadhg. Go maire sibh an aimsir, a léitheoirí!
.

Saturday, July 25, 2009

Preab agus Geit ag teacht Aniar Aduaidh Orm

Baintear preab asam ó am go chéile. Ní hé go bhfuil córas mo néaróga rud beag as ord, cé go bhfuil daoine ann a cheapann go bhfuil, is dócha, ach tagann rudaí aniar aduaidh orm in amanna, nó baineann siad geit asam. Tarlaíonn a leithéid nuair nach mbíonn duine ag súil le rud, an dtuigeann sibh. Ach ní hionann iad, an phreab, an gheit agus an aniar aduaidh sin.

Mar shampla, bhain Con geit asam inné. Siúd liom isteach chuig iGaeilge, ag tabhairt aire do mo ghnóthaí féin, agus ag iarraidh aire a thabhairt do ghnóthaí daoine eile, nuair a baineadh preab asam. Bhí íomhá nua thuas ar a bhlag ag Con, agus tháinig sí aniar aduaidh orm. Bhain sé preab asam. San áit a mbíodh pictiúr beag bídeach dó féin thuas aige roimhe, bhí aghaidh bhreá mhór shoiléir ag breathnú amach orm. Shílfeá gur baineadh rud beag de gheit as Con é féin, mar a bheadh iontas air gur tháinig mé ar cuairt chuige ar chor ar bith.

Ar ndóigh, tagann rudaí aniar aduaidh orainn uile, ó am go chéile. Nuair a bhásaigh Michael Jackson, mar shampla, tháinig an scéal sin aniar aduaidh orm, ach níor bhain sé preab ná geit asam. Ní raibh mé ag súil lena bhás ach, mar sin féin, níor stop mé de phreab nuair a chuala mé é, cé gur stop mé, ach ní de gheit a rinne mé é sin. Bhí mé ag scuabadh an urláir ag an am, tháinig an scéal ar an teilifís, agus stop mé go gcloisfinn é. Ní raibh preab ar bith i gceist, agus níor baineadh geit asam. Bhí ord ar mo néaróga.

Ach, bhí mé ar an leaba le tinneas ní ba dheireanaí sa tseachtain, ag breathnú ar an teilifís, an cheolchoirm chuimhneacháin a chuir clann Mhicheal Jackson le chéile sa Staples Centre á craoladh beo ag an am. Bhí mé ag tabhairt leathchluas d’óráid Berry Gordy, bunaitheoir Motown Records, nuair a baineadh geit asam. ‘Michael was constantly trying to top himself.’ a chuala mise, agus beag nár thit mé as mo sheasamh, ach níor thit mar go raibh mé i mo luí ag an am, an dtuigeann sibh.

An é go raibh Berry Gordy ag insint dúinn go raibh sé de nós ag MJ iarrachtaí rialta a dhéanamh lámh a chur ina bhás féin, agus an é go raibh Berry á rá seo os comhair an domhain mhóir!? Tháinig an scéal sin aniar aduaidh orm. Beag nár léim mé de phreab as an leaba, go roinnfinn an scéal leis an nGarraíodóir. Chuir tinneas stop leis an bpreab sin.

Ach, ar ndóigh, ní hé sin a dúirt Berry ar chor ar bith. Bhí mé tinn, an dtuigeann sibh. Is é an rud a dúirt sé ‘Michael was driven by his hunger to learn, to constantly top himself, to be the best’. Níor chuala mo chluasa ach leath an scéil, rud a tharlaíonn nuair nach bhfuil duine ach ag tabhairt éisteacht leathchluaise le rud, agus iad tinn leis.

Aiféala orm, a léitheoirí, más rud gur bhain mé geit asaibh leis an scéal míchruinn sin a thabhairt aniar aduaidh oraibh. Preab libh anois!
.

Tuesday, July 14, 2009

'Na Daoine Béarla'

Tá teaghlach deirfiúracha ar m’aithne a bhfuil cónaí ar a bhformhór acu sa Ghalltacht, duine amháin acu sa Ghaeltacht. Tógadh iad le Gaeilge agus le Béarla i nGalltacht i lár na tíre, a n-athair a labhairt Gaeilge leo an t-am ar fad, a máthair ag labhairt Béarla leo. Béarla an teanga ba choitianta a labhraítí sa teach i measc na ndeirfiúracha, agus is Béarla fós a labhraíonn siad eatarthu féin mar dhaoine fásta anois.

Gaeilge an teanga labhartha a bhí ag an athair é féin ar feadh a shaoil agus é ag fás aníos, i nGalltacht Bhaile Átha Cliath. Gaeilge a labhair a dheirfiúracha agus a dheartháireacha freisin, agus is cleachtas é a thug siad leo isteach ina dteaghlaigh féin nuair a phós siad, blianta fada ó shin. Tá cónaí ar na teaghlaigh sin sa Ghalltacht den chuid is mó, agus an Ghaeilge mar phríomhtheanga labhartha acu. Is daoine fásta anois iad a bpáistí, agus tá siadsan, freisin, ag labhairt Gaeilge lena bpáistí féin, i nGalltachtaí a bhformhór acu.

Is de bhunadh ceann de na teaghlaigh sin na deirfiúracha a luaigh mé ag tús an ailt. Gaeilge amháin a labhraíonn an deirfiúr, a bhfuil cónaí uirthi sa Ghaeltacht, lena páistí óga, nach bhfuil fós ar scoil; Béarla amháin atá ag páistí óga deirfiúr amháin eile, páistí nach bhfuil fós ar scoil; Gaeilge agus Béarla ar a dtoil ag páistí na ndeirfiúracha uile eile, mar go bhfuil na páistí sin ag freastal ar Ghaelscoileanna éagsúla sa Ghalltacht.

Bhí teacht le chéile ag na deirfiúracha lena bpáistí uile, níl sé i bhfad ó shin. Bhí col ceathracha na nGaelscoileanna ag labhairt Gaeilge den chuid is mó, ach amháin nuair a labhair siad leis na páistí beaga nach raibh fós ar scoil, agus nach raibh Gaeilge acu. Ach ní raibh an ábaltacht sin ag na páistí ón nGaeltacht, mar nach raibh oiread is focal amháin Béarla acu. Agus iad ag labhairt lena máthair ní ba dheireanaí sa lá, ba ‘na daoine Béarla’ an t-ainm a thug siad ar na col ceathracha sin nach raibh Gaeilge acu.

Is é an smaoineamh a rith liomsa agus mé ag éisteacht leis seo ná go bhfuil an Ghaeilge chomh flúirseach sin sa Ghalltacht i mBaile Átha Cliath anois gurb iad an bheirt gan Gaeilge acu fós a tugadh faoi deara, agus a bhí sa mhionlach an lá sin.

Tá seans ag an teanga fós, agus feictear dom gur sa Ghalltacht atá an borradh is mó, agus nílim iomlán cinnte nach as na Galltachtaí, agus ó lucht na nGalltachtaí, a tháinig an tacaíocht is díograisí roimhe seo freisin.
.

Wednesday, July 8, 2009

An Ghaeilge Thall is Abhus

Tháinig bronntanas chugam an tseachtain seo ó dheirfiúr liom i Meiriceá. Dúirt sí liom coicís ó shin go raibh bronntanas ar an mbealach tríd an bpost, ceann ordaithe ón idirlíon a bheadh ann. Ní inseodh sí dom céard é, ach gur cheap sí go dtaitneodh sé go mór liom. Agus bhí an ceart aici. Clog a tháinig, agus teachtaireacht leis ‘May it tick away many happy hours in your beautiful new home’.

Anois, níl Ceann Scríbe feicthe aici fós, ach tá an oiread sin cainte cloiste aici maidir leis uaimse, agus pictiúir go leor curtha ar aghaidh chuici, gur dócha go n-airíonn sí go bhfuil aithne aici ar an áit cheana féin. Cibé scéal é, tá aithne mhaith aici ormsa mar is clog ar leith a chuir sí chugam – is Gaelic Clock atá ann, sé sin le rá, is as Gaeilge atá na focail scríofa air. Anois, níl a fhios agam an bhfuil a leithéid le fáil in aon áit eile ach seo an suíomh as ar tháinig mo cheannsa. Ní Gaeilge an teanga atá scríofa ar an gclog sa phictiúr ar an suíomh, áfach, cé gur Gaelic Clock atá scríofa faoi, ach is clog as Gaeilge a tháinig ar aon nós, agus é díreach cosúil leis an gceann sa phictiúr, ach gur as Gaeilge atá an HAON, DÓ, TRÍ srl., scríofa air.

A bhuíochas ar Chon, fuair mé amach gur féidir t-léinte as Gaeilge a fháil anseo ag caintcampaign.com. Thug mé rud amháin eile faoi deara ar an suíomh seo, tá ‘write a song for the caint campaign’ acu:

‘Behind every good campaign, is a good song. A song that captivates and encompasses the very essence of its campaign. Caint is here to help and encourage the speaking of irish and we challenge every musician in Ireland to write a song that helps us spread the word of this campaign.The song must have at least a line, verse or chorus sung in Irish. All attempts can be emailed to paul@caintcampaign.com. All attempts will be shown here at www.caintcampaign.com. This site is receiving alot of traffic and we hope this will be encouragement to the young bands and musicians of Ireland (or anywhere else for that matter). We will help promote any musician who helps promote the Caint Campaign’.

Scaipígí an scéal, mura miste libh a léitheoirí. Tá tús curtha agam le m’amhrán féin, an fonn céanna aige agus atá ag ‘Oró ‘Sé Do Bheatha ‘Bhaile’, agus seo chugaibh an curfá:

‘Oh no! Tá an séimhiú caillte
Oh no! Tá an séimhiú caillte
Oh no! Tá an séimhiú caillte,
‘S an ginideach ar a shála’

Mar a dhéanaim go rialta, thosaigh mé a útamáil liom tríd an suíomh, agus tháinig mé ar an suíomh seo ag gaeilgenaseachtaine.com. Is í Kay Uí Chinnéide atá i gceannas ar an suíomh seo, agus caithfear clárú, rud atá an-éasca a dhéanamh, a léitheoirí. Feicim lógó Fhoras na Gaeilge air, urraíocht tugtha acu don suíomh is cosúil. Maith iad! Is suíomh an-úsáideach é don tuismitheoir le déagóirí acu ar an meánscoil, nó d’fhoglaimeoirí ar bith, i mo thuairim. Is léir go dtuigeann Kay meon an fhoghlaimeora, agus tá an suíomh ag feidhmiú dá réir sin. Nár laga Cé í, agus go n-éirí go geal léi.
.

Thursday, July 2, 2009

Nathanna Cainte

Mar a dúirt mé cheana ar an mblag seo (‘Slí na Gaeilge’, 2 Bealtaine), athraím focal nó dhó anseo agus ansiúd ar an mblag ó am go chéile, mé ag ceartú botúin nó dhó nár thug mé faoi deara roimhe agus mé ag scríobh liom. Go minic, ní mise a thugann faoi deara iad, ach duine de mhná na súl géar. Nílim leath chomh cliste leosan, an dtuigeann sibh.

Ar aon nós, chuir mé ríomhphost chuig an Dómhnallach an lá cheana, rud a dhéanaim go rialta nuair atá focal nó frása dúchasach uaim, agus is minic gurb é toradh na ríomhphost sin ná comhrá uair nó dhó an chloig ar an bhfón, mar ar tharla inné. Tá an bille sin i bhfolach ón nGarraíodóir freisin.

Cuirim an locht ar Dhiarmaid Mac An Adhastair an geábh seo. Bhí sé i gcomhrá le Donncha ar TG4, ar an gclár 'Cladaigh Chonamara', oíche Dé Máirt. Ó tharla iad ag caint ar an droichead idir Béal an Daingin agus Eanach Mheáin, mo cheantar féin, bhí mé greamaithe den suíochán, ag éisteacht le chuile fhocal as béal Dhiarmada. Agus amach as an mbéal sin tháinig na focail “shaothraigh siad an dá shaol”, nath ar thuig mé a chiall ar an bpointe ach nár chuala mé riamh roimhe. Níos faide isteach sa chlár, dúirt Donncha ‘an dá mhar a chéile’, nath cainte a chuala mé cheana, ach nár úsáid mé féin riamh.

Isteach liom ag an ríomhaire ar an bpointe, ar fhaitíos go ligfeadh m’aois i ndearmad an méid a bhí cloiste agam, agus d’iarr mé, trí ríomhphost, samplaí comhthéacsúla ar an Dómhnallach. Mar is iondúil, chuir m’iarratas chuici le mo bhille fóin arís, ach chuir sé go mór le mo stór focal freisin, bail ó Ché ar an mbean uasal sin. Tá a fhios agam anois go raibh saol an-chrua ag an té a ‘shaothraigh an dá shaol’, cé nach bhfuil a fhios agam, go baileach, cén dá shaol atá i gceist – an saol crua, agus an saol an-chrua b’fhéidir?

Is ‘much of a muchness’, nath cainte atá coitianta go maith sa Bhéarla, an ‘dá mhar a chéile’, nó, mar atá in FGB Uí Dhónaill, leathanach 217, ‘Is é an dá mhar a chéile é’ i.e. ‘It is the same thing’, nó, mar a chuir an Dómhnallach i gcomhthéacs dom é, ‘’Sé an dá mhar a chéile dom é’, sé sin, ‘It’s all the same to me’. “D’fhéadfá ‘dhá mhar a chéile an ball séire agus a ghiolla’ a úsáid freisin, is dócha, sórt 'fools seldom differ' atá ann.” a dúirt sí. ‘Like master, like man’ an míniú a thugann FGB, leathanach 82, ar an gceann sin.

Tá sé de nós ag an Dómhnallach nathanna cainte eile a roinnt liom, í á dhéanamh sin go nádúrtha agus í ag labhairt liom ar an bhfón. Ní gá a rá go léimim isteach i dtobar a dúchais chomh luath in Éirinn agus a chloisim nath cainte nua uaithi, agus bíonn deireadh le cibé ábhar eile a bhíonn faoi chaibidil againn, go dtí go bhfaighidh mise lán mo bholg d’eolas faoin nath cainte nua. Ar ndóigh, ní chreideann sise go nathanna cainte iad, mar go bhfuil siad go nádúrtha aici, ach is nathanna cainte úra domsa iad, bean an Bhéarla. Aiféala orm faoi sin, a léitheoirí.

Ar aon nós, agus í ag insint dom faoi shladmhargadh éigin ar an bhfón inné, dúirt sí liom gur iarr sí ar fhear an tsiopa “An bhfuil siad ar ‘ardaigh orm’?”. Dar ndóigh, b’shin deireadh le scéal an tsladmhargaidh mar gur thosaigh mise ag tumadh sa tobar dúchais arís, agus á ceistiú faoin nath cainte nua 'ardaigh orm' a thit ar mo chluas. “‘Fuair mé ar ‘ardaigh orm’ é.”, sé sin ‘I got it for next to nothing’ nó mar sin.” a dúirt sí liom., “Sórt ‘brilliant sale' nó 'bargain’ a bheadh ann.” a dúirt sí. Bíonn a leithéid le fáil i nGaillimh go minic, is cosúil. Na ‘sales’ agus na ‘bargains’.

Ar aon nós, chuaigh mé ag tumadh ansin in FGB agus siúd ann é, an nath cainte, chan Niall é féin, ar leathanach 59, ‘Fuair sé ar ‘ardaigh orm’ é, he got it for half nothing.’. Anois, céard a déarfá le Gaillimh! Thug mé faoi deara go raibh ‘ardaigh orm agus ardóidh mé ort’ scríofa ar an leathanach céanna. ‘You help me and I will help you'. Ní gá a thuilleadh a rá, a léitheoirí.
.

Tuesday, June 23, 2009

An Bosca Cornflakes

Tá na f-anna sin do mo chur ar mire! Tá siad chuile áit; ar an idirlíon, sna meáin, sna páipéir, ar an teilifís, ar an raidió: fadhbanna, fabhtanna, Foinse, Foras, fir chantalacha, feminists agus fair ladies ar féidir leo a bheith cantalach freisin, daoine atá ‘frith’ chuile rud ach a bhfírinne agus a bhfealsúnacht féin. Táim ‘fed up’ agus nílim ag dul aird a thabhairt dóibh inniu. B’fhéidir. Díreoidh mé m’aire ar ‘f’ eile, An Feighlí, an té atá i gceannas ar An mBosca Cornflakes.

Anois, samhlaigh An Bosca Cornflakes agus é ar bhord éigin, nó ar thábla éigin más fearr leat an leagan sin. Níl a fhios cá bhfuil an bord, nó cén áit ar an mbord ar a bhfuil An Bosca Cornflakes suite. Ach tá sé ar an mbord. Agus tá daoine ina suí timpeall ar an mbord sin. Níl a fhios cén méid duine, agus níl a fhios cén aois atá acu, ach amháin go bhfuil aoiseanna éagsúla acu, fireann agus baineann ina measc.

Abair go bhfuil An Bosca Cornflakes sin lán go béal. Tá daoine ag an mbord nach n-íosfadh na calóga atá istigh sa bhosca sin go brách. Is fuath leo na calóga sin, agus caitheann siad isteach sa bhruscar iad am ar bith a chuirtear os a gcomhair iad. Tá daoine eile ann nach n-íosfadh iad mar go bhfuil an focal ‘Cornflakes’ scríofa as Béarla ar an mbosca. “Ba chóir go mbeadh ‘An Bosca Calóga Arbhair’ scríofa air, mar a bhíodh san am a caitheadh!” a déarfadh siad. Agus beidh daoine ag an mbord, sála arda orthu, a déarfadh nach raibh a leithéid de rud agus calóga arbhair ann riamh, gurb iad na seandaoine ag an mbord a chur a n-ábhar féin isteach sa bhosca, agus caithfear cloígh leis an oideas atá i bhfeidhm anois, agus sin sin, a déarfadh siad.

An Feighlí bocht! Céard a dhéanfaidh sé? Is féidir leis leanúint ar aghaidh ag ceannach na gcalóg, bosca i ndiaidh bosca ag dul amú, calóga ag lobhadh sa cheann atá ar an mbord. Roimhe seo, níor mhiste leis An bhFear Saibhir, an fear a íocann pá leis An bhFeighlí, an caiteachas místuama sin mar go raibh neart airgid aige go dtí seo, agus thug sé uaidh é go fial mar gheall go raibh A Bhean Chéile ag cur iallach air aire a thabhairt do na mionlaigh. Ach anois, tá an saol ag athrú. Tá géarchéim ann agus tá siosúr ag An bhFear Saibhir agus ag a Bhean Chéile. Thug siad an siosúr don Fheighlí, agus níl sé iomlán cinnte céard ba chóir dó a dhéanamh leis. Tá sé rud beag trína chéile, an siosúr ag gearradh anseo, an siosúr ag gearradh ansiúd, gan aird aige ar línte díreacha, shílfeá.

Tá daoine ag an mbord agus ní maith leo an áit ina bhfuil An Bosca Cornflakes suite. Nach leosan an taobh sin den bhord? Agus is fada an lá ó ceadaíodh Bosca Cornflakes, ná duine ar bith a d’íosfadh a leithéid, suí ag an mbord céanna leosan. Is fearr leo féin cruithneacht, agus ní maith leo an t-arbhar seanchaite. Nach n-itheann chuile dhuine cruithneacht anois? Níl mórán daoine le suim acu san arbhar. Caith amach An Bosca Cornflakes leis na duilleoga tae! Sin a mbarúil.

Agus tá daoine, nach suíonn ar an taobh sin den bhord, ach atá ina suí ar an taobh eile den bhord, a d’aontódh leo. Scríobhann siad sna meáin, ó am go chéile, iad ag tarraingt Peig Bhocht Nach as Leitir Móir Í isteach sa scéal. Ní maith leo Peig, cé go bhfuil sí imithe ar shlí na fírinne, ní thabharfaidh siad síocháin dí. ‘Níor thug sí síocháin dúinn!’ a scairteann siad, agus iad ag maíomh go mba chóir dá lucht leanúna a bheith ciallmhar agus glacadh leis gur chóir An Bosca Cornflakes a chur san uaigh léi, a déarfadh siad.

Ach tá daoine óga ag an mbord, agus tá ocras orthu. Breathnaíonn siad ar An mBosca Cornflakes. Tógadh cuid acu ar chalóga arbhair agus d’íosfadh siad as an mbosca sin gan stró ar bith, fiú murab é an t-oideas céanna atá in úsáid ag na tuismitheoirí éagsúla agus na babhlaí lána á gcur os a gcomhair. Braitheann an t-oideas sa bhosca ar an gcúinne sin den bhord ina bhfuil siad ina suí, an dtuigeann sibh.

Mar sin féin, tá páistí eile ocracha ag an mbord, agus ba mhaith leo na calóga arbhair a ithe, ach níl a fhios acu cén bosca is cirte a oscailt, nó cén t-oideas an t-oideas is fearr. Tá siad trína chéile ag éisteacht leis na moltaí éagsúla, agus leis na hargóintí éagsúla, ag an mbord. Níl uatha, b’fhéidir, ach An Bosca Cornflakes a oscailt agus a mbolg a líonadh. De réir mar a thagann aois chucu, cuireann siad an locht ar Pheig Bhocht Nach As Leitir Móir Í, mar go bhfuil na moltóirí ag cur babhla i ndiaidh babhla de chalóga tirime os a gcomhair, gan siúcra ar bith orthu, gan trácht ar bhainne! Nach mar sin a d’íosfadh Peig Bhocht Nach As Leitir Móir Í iad, a mhaífeadh na moltóirí, agus sách maith ag na páistí é! “Mura mian leo é, bíodh siad ocrach!” a rosc catha, shílfeá.

De réir a chéile, tá na calóga ag lobhadh, agus tá An Bosca Cornflakes ar an mbord, é ina sheasamh ansin fós, ach ar éigin. Agus tá na daoine ag an mbord go síoraí ag troid agus ag argóint faoina chearta. Agus tá na páistí ag fás aníos, An Bosca Cornflakes á shéanadh acu mar go bhfuil siad tuirseach ag fanacht le réiteach an bhoird. Idir an dá linn, tá an chruithneacht ag fás go tréan.
.

Thursday, June 11, 2009

Blub-blub...

Tá dalta, cailín óg atá i mbun na hardteistiméireachta i láthair na huaire, ag scríobh go rialta san Indo maidir leis na scrúduithe sin. Inné, agus í ag tabhairt faoi Pháipéar 2, Gaeilge, bhí an bhean bhocht ‘Tormented by that mystery word’.

Bhí trua agam di nuair a léigh mé an líne ‘I quickly scanned the first page and immediately began to panic as I realized I had no idea what the first question meant.’. Chuir mé féin triúr de mo pháistí trí chóras na hardteistiméireachta, ach an oiread liom féin blianta fada ó shin, agus is maith atá a fhios agam an t-uafás agus an choscairt a ritheann trí do chloigeann agus do chorp nuair a tharlaíonn a leithéid de rud ag tús scrúdú ar bith. Ar aon nós, chuir sí smacht uirthi féin agus thug sí faoin gcuid eile den pháipéar, agus d’fhág an cheist sin go dtí an deireadh. ‘And then I was back to that frustrating first question, still had no idea what it meant. I had a choice…I could leave, or I could take a stab in the dark. I stabbed.’ Nár laga Ollmháthair na Cruinne í. Áthas orm go ndearna sí é sin, agus tá súil le Cé agam go n-éireoidh thar barr léi.

Ach, bhí ‘stab’ nach beag ag fanacht liom féin nuair a léigh mé an chéad líne eile uaithi, ‘After that I left, not entirely happy, but satisfied I’d never have to look at another Irish book again.’ Nach é an trua é sin, a léitheoir? Is léir go bhfuil áthas ag an gcailín ábalta díograiseach cumasach seo nach mbeidh uirthi breathnú, go brách na breithe, ‘at another Irish book’. Meas tú, céard sa diabhal atá ar iarraidh ón gcóras seo againne nach bhfuilimid ag mealladh a leithéidí ach, níos measa arís, dá n-iompú go glan i gcoinne na teanga? An focal sin a chuir ise, agus go leor daltaí eile, is cosúil, amú? Bhí siad ciaptha ag ‘Ciapadh’.

Bhí alt eile ‘Question appears two years in row .’ agus, cé gur dóigh liom gurb é ‘two years in a row’ a bhí i gceist, is cosúil go raibh ‘row’ eile ag blub-blubáil de thoradh ceist eile a bhí ar Pháipéar 2. ‘Confusion, anger, surprise and disappointment greeted the appearance of a replica question from 2008…’ a scríobhadh. Cibé faoi na mothúcháin sin a spreagadh, is léir go bhfuil daoine ann a cheapann go bhfuil boladh an mhadra rua ón eachtra seo. Más fíor an méid atá scríofa san alt, cheap ionadaí ón ASTI go raibh sé ‘a”little sneaky”, agus ‘It could only have been intended to catch out students.’. Dúradh san alt freisin go bhfuil ‘speculation that the purpose of repeating the question was to avoid a selective grind school type of approach to exam preparation.’. Sea.

An bhfuil a fhios agaibh, a léitheoirí, nach bhfuil a fhios agamsa sa diabhal céard atá ag dul ar aghaidh, nó céard atá, má tá, ar bun ag an ‘State Examinations Commission’ atá luaite san alt sin, ach tá a fhios agam an méid seo – siad na daltaí agus an teanga atá thíos leis.

Blub-blub-blub…
.
 
Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported License.