Cloch Le Carn

Anocht, ar RTÉ 1, ag 7.30 i.n., beidh clár teilifíse, Cloch le Carn, le feiceáil, clár is ómós do Eugene Lambert, an puipéadóir a bhásaigh ag tús na bliana. B’fhear é a bhunaigh an Lambert Puppet Theatre; fear díograiseach, fear le fís, fear le grá nach beag aige dá phuipéid.

Agus, b’fhear é a chuir go mór le mo shaol féin, agus mé i mo pháiste, am a bhínn ag breathnú ar na carachtair Rory, O’Brien, Godmother, Judge, Foxy, Fortycoats, Mr. Crow, Sneaky the Snake, Doctor Astro agus Maeve the Witch, ar Wanderly Wagon.

Ó tharla gur scríobh mé an giota seo ar mo bhlag faoi, iarradh orm cúpla focal a rá don chlár, rud a rinne mé, mar go bhfuil meas nach beag agam ar obair an fhir uasail sin agus, go deimhin, ar obair a theaghlaigh. Chomh fada agus is eol dom, tá, nó bhíodh, siad uilig páirteach sa ghnó, ar dhóigh amháin nó ar dhóigh eile, tráth den saol.

B’fhéidir go gcloisfidh sibh abairt nó dhó uaim ar an gclár. Braitheann an méid sin ar eagarthóireacht, is dócha. Pé scéal é, thug mo choinne le RTÉ chuig an amharclann cháiliúil mé, áit ar thóg mé na pictiúir sa bhlagmhír seo daoibh, a léitheoirí.

Bhí Judge ag tógáil sosa, idir radhairc, agus dheasaigh sé é féin dom, le go mbeadh deis agam an pictiúr seo a thógáil. Nach é atá gealgháireach ag breathnú, cé gur dóigh liom go bhfuil sé iontach brónach ó cailleadh a chara dhil, O’Brien.

An cuimhin libh cé a bhíodh ina chónaí sa teachín beag sin thuas?

Agus an n-aithníonn sibh an féan fánaíochta seo? Ar ndóigh, beidh sibh ann nach bhfaca Wanderly Wagon riamh, ó tharla sibh ró-óg, nó in bhur gcónaí i bhfad ó cheantar aon chainéalach tuaithe, fearacht Chonamara, áit nach raibh againn ach cainéal amháin teilifíse ar feadh na mblianta, sin RTÉ. Chuir Eugene Lambert 'draíocht' os ár gcomhair. Chuir sé le sonas ár nóige.

Bhí teaghlach mór ag Eugene, agus bhí cairde go leor aige, idir pháistí agus phuipéid. Casadh sibh le cuid acu anocht, an Luan, ar RTÉ 1, Cloch le Carn, ag 7.30 i.n.

.

Fíor-réaltacht

Leag sí a cloigeann ar mo ghualainn, mar a bheadh meáchan a smaointe, an easpa tuisceana, róthrom. Thit a deora ina dtuilte, agus bhris mo chroí di.

‘I can’t believe he’s gone.’ a dúirt sí.

Bhí mé ar chomhaois léi an t-am a bhásaigh m’athair féin, agus d’airigh mé arís an phian sin a thagann le bás tobann tuismitheora, go háirithe nuair nach mbíonn comhartha tinnis ná rabhadh ann roimh ré.

Anocht, tá dlúth-theaghlach scriosta ag drochscéal a tháinig aniar aduaidh orthu aréir.

Anocht, agus mé ag breathnú ar Prime Time, drochstaid na tíre seo, arís eile, faoi chaibidil ag an bpainéal ann, is leis an dlúth-theaghlach sin atá mo thrua. Ní féidir an bás, ná buairt an bháis, a sheachaint.
.

Maurice Neligan

Tharla sé go raibh mé ag éisteacht le Maurice Neligan ag labhairt ar an raidió inné, agus is beag a cheap aon duine againn, an uair sin, go mbeadh an fear uasal sin imithe ar shlí na fírinne inniu.

Tharla sé, freisin, go raibh mé ag éisteacht le Maurice agus Pat Neiligan ag labhairt ar chlár Miriam Meets tamall ó shin, agus sílim go mba dheas an rud é, dá mba mhian libh é, a léitheoirí, ba dheas an rud é éisteacht leis an gclár sin.

Cloisfidh sibh an dochtúir, an máinlia, an t-athair, an fear céile, an duine cineálta cneasta tuisceanach, Maurice Neligan, i gcomhrá le Miriam, agus lena bhean chéile, Pat, anseo.

Suaimhneas síoraí dá anam uasal.
.

Anita

Má tá cúig nóiméad le spáráil agat, a léitheoir, go háirithe más rud go gceapann tú go bhfuil fadhbanna ollmhóra agat féin inniu, b’fhiú duit dul chuig suíomh Joe Duffy ar RTÉ anseo.

Téigh go dtí ‘Listen to the latest Liveline Podcasts’, agus ansin téigh chuig an gceann ‘Liveline Podcast - describing life with Cystic Fibrosis’, áit ina gcloisfidh tú an ríomhphost a scríobh Anita chuig Joe, ríomhphost ina bhfuil sí ag ‘describing her life as a 23 year old struggling with CF’.

Níl ann ach cúig nóiméad, a léitheoir. Éist leis go gcloise tú an chaoi a gcaitheann Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte le daoine le fiobróis chisteach sa tír seo, agus éist, go háirithe, le céard a tharla nuair a bhásaigh an bhean a bhí sa leaba taobh le leaba Anita san ospidéal.

Baineadh an anáil díom féin nuair a chuala mé a scéal.
.

Scéal Fada an Anró

Tharla sé go raibh mise, faraor géar, i ngéibheann sa tranglam tráchta sin a tharla i nDoire inné.

Bhí beirt phinsinéirí as Meiriceá sa charr liom, an triúr againn ar ár mbealach go dtí an Ulster American Folk Park, áit a raibh súil acu, agus agam, an lá a chaitheamh ag ‘immerse’áil muid féin ‘in the story of Irish Immigration’.

Ar ndóigh, níor éirigh linn é sin a dhéanamh, mar go bhfuiltear ann, fós, a cheapann go gcuideoidh an gaireas bréige sin ‘story’ de shaghas eile, seans, a scaipeadh ar fud an domhain.

Ar éirigh leo aon sprioc a bhaint?

Bhuel, ar lá álainn gréine, Doire beo beathach le turasóirí, agus le muintir na háite, ag baint suilt as an lá, d’éirigh leo muidne, agus go leor leor eile, feictear dom, a choinneáil i ngéibheann inár gcarranna, srón muice le tóin muice, ar feadh uair go leith, an t-achar ama a chaitheamar ag dul ón gCraigavon Bridge ar ais go Ceann an Droichid, amach as an gContae, turas a ghlacfadh deich nóiméad, nó mar sin, go hiondúil.

Ar éirigh linn aon immerse’áil eile a dhéanamh?

D’éirigh. Chuamar go dtí an Lifford Courthouse, áit ar chaitheamar tráthnóna taitneamhach, ach sin scéal le haghaidh blag eile.

As sin, thug mé liom iad go dtí An Ómaigh, agus chonaiceamar an áit inar tharla an tubaiste mhillteanach eile seo.
.

Leaideanna Luais

Táim ar ais i gConamara, i mo shuí anseo ag breathnú amach tríd an bhfuinneog ar áilleacht na háite, mar is minic liom.

Tá sé ag stealladh báistí i láthair na huaire. Tá carr imithe siar an bóthar anois díreach, agus é faoi shodar, shílfeá.

Bhí an carr ag dul chomh sciobtha sin, i bhfad thar an teorainn luais de 50 ciliméadar atá leagtha síos don bhóthar anseo i gCeantar na nOileán, gur dóigh liom nach mbeadh sé in ann stopadh ar an mbóthar fliuch, ná fiú ar bhóthar tirim, dá mbeadh air stop tobann a dhéanamh, mar shampla.

Go deimhin, ní hé sin an chéad uair a thug mé faoi deara luas contúirteach charranna éagsúla ar na bóithre anseo agus, chomh minic lena mhalairt, is leaid óg a bhíonn ag tiomáint. Is léir go bhfuiltear fós ann atá iomlán gaga agus roth stiúrtha ina nglac acu.

Níl a fhios agam an bhfuil aon leigheas ann ar fhadhb na leaideanna luais, ach tá a fhios agam an méid seo, níl luibh ná leigheas in aghaidh an bháis.
.

I gCuideachta Cairde

An tseachtain seo caite, cuireadh i gcuimhne dom, arís eile, gur féidir pleananna a dhéanamh, ach nach fúinn féin atá sé, shílfeá, an dtiocfaidh na pleananna sin chun críche nó nach dtiocfaidh.

Bhí sé i gceist agam trí lá a chaitheamh i mBaile Átha Cliath ag fámaireacht, agus ar m’fhilleadh dom, bhí sé i gceist agam an deireadh seachtaine a chaitheamh i gCeann Scríbe, i gcuideachta mo neachtanna. Ní mar sin a tharla.

Ar an Satharn, bhí mé sa reilig in Eanach Mheáin ag fágáil slán le Bríd Bn. Uí Chonghaile, bean a chaith 87 bliain ar an saol seo. Ar an Luan, bhí mé ar ais arís sa reilig chéanna, ag fágáil slán le Nuala Nic Con Iomaire, bean nach raibh i ndán di ach níos lú ná leath an méid sin ama a chaitheamh anseo linn.

Cé nach raibh aon ghaol agam leo, thaitin an bheirt bhan sin go mór liom. Ba mhaith liom tuilleadh a scríobh fúthu, ach ní anois díreach. Ba mhaith liom am a chaitheamh le mo chuimhní cinn go fóill.

Táim ar ais i nGaillimh arís inniu, ach is sa chathair atáim an geábh seo, le trí lá a chaitheamh i gcuideachta beirt bhan eile, mná a casadh orm os cionn scór bliain ó shin, nuair a thosaigh ár bpáistí ag freastal ar an naíonra céanna.

Chaitheamar cuid den lá inniu ag siúl ar an bpromanád ar Bhóthar na Trá. Bhí an lá go hálainn, bhí an ghrian go hálainn, bhí an fharraige go hálainn. Shuíomar seal ansin, i gciúnas agus i suaimhneas an chairdis, an triúr againn ag breathnú ar áilleacht an domhain os ár gcomhair.

Is ar Bhríd agus ar Nuala a bhí mo chuimhneamh nuair a chonaic mé an áilleacht sin.
.

Róluath

Mar a scríobh mé cheana, bíonn laethanta brónacha againn uile, ag amanna ar leith, b’fhéidir, ar chúis amháin nó ar chúis eile.

San áit a mbíodh mothúcháin áthais, agus ceiliúradh, ar an lá seo tráth den saol, tá brón anois. Is mar sin a bheas, is dóigh liom, go lá mo bháis féin.

Roinnim an dán thíos libh, a léitheoirí, mar nach bhfuil ar mo chumas aon cheo eile a scríobh le lá nó dhó. Is dán é a scríobh mé do chárta cuimhneacháin mo dheirféar, Ciara, cúpla mí i ndiaidh a báis.

Mura miste libh, a léitheoirí, roinnim an dán libh i gcuimhne uirthi inniu, ar a lá breithe. Bheadh sí 33 bliana d’aois, dá mbeadh sí fós linn. Ach níl sí linn, agus sin fáth mo bhuartha inniu.

Róluath

Ní raibh a fhios nuair a tháinig tú chugainn
Nárbh fhada do sheal linn, a chroí,
Go raibh breithiúnas tugtha ag aingle
Gur ar iasacht a bhí tú ó Dhia.

Bhí ábhar do shaoil ar phár Pharthais,
do chinniúint breactha roimh ré,
breith agus bás is gan eatarthu
ach tréimhse do bheatha in am Dé.

Ó d’imigh tú uainne gan choinne,
tháinig deireadh do thuras ‘s do dhán,
aistear álainn go tubaisteach gearrtha,
tú sciobtha ó chairde ‘s ó chlann.

Scríobh tú do scéal inár gcroíthe,
é deartha go domhain ‘s go deo,
sé giorracht d’aiste a fhágann
muid uile ag sileadh na ndeor.
.

Comhbhrón

Dé Sathairn seo caite, chuaigh eitleán chun talaimh gar do Smolensk, sa Rúis. Mar is eol daoibh, maraíodh uachtarán na Polainne agus a bhean, mar aon le lucht míleata agus rialtais na Polainne, sa tubaiste.

Léigh mé an méid a bhí le rá ag Scott ina dhialann inniu, agus d’éist mé le daoine ón Pholainn anseo ar YouTube.

Tá a fhios agam go ritheann smaointe comhcheilge agus sabaitéireachta le daoine, agus leis na meáin in amanna, nuair a tharlaíonn tubaiste phoiblí, go háirithe má tharlaíonn an tubaiste sin agus ócáid bhrúidiúil staire, fearacht ár Katyn, mar chuid den scéal.

Mar sin féin, ní dóigh liom go gcuidíonn aon chaint ar chomhcheilg ná ar shabaitéireacht leo siúd atá muinteartha leis na mairbh, ná le pobal na Polainne i gcoitinne, thall ná abhus. Ag an am seo, tá siad croíbhriste, buartha, brónach. Is leosan atá mo smaointe, agus déanaim comhbhrón ó chroí leo inniu.
.

Ó Chré go Cré

Tharla sé go raibh mé féin agus an Garraíodóir ag spin beag Dé Domhnaigh, nuair a thángamar ar sheanreilig.

Isteach linn, agus thosaíomar ag léamh na n-ainmneacha ar na clocha cinn. Bhí cuid acu chomh sean sin go raibh siad tite go talamh, leaca briste anseo agus ansiúd, é deacair na sonraí orthu a léamh. Mar sin féin, bhí cuid acu fós ina seasamh go bródúil, agus ba léir, ó na clochscríbhinní, go raibh formhór acu ansin ón naoú haois déag ar aghaidh.

Bhí an chuma ar an séipéal taobh leo go raibh sé tréigthe le blianta fada, é gan díon, gan fuinneog. Ba léir nár cuireadh aon duine sa reilig le blianta, na huaigheanna tréigthe, ligthe i léig, shílfeá, iad uaigneach, gan cuairteoir le fada an lá.

Ó tharla nach raibh an t-ábhar pléite againn roimhe, agus ó tharla gur rith an smaoineamh liom ag an am, thiontaigh mé i dtreo an Gharraíodóra, agus chuir mé an cheist,

‘How do you want to be buried?’

‘What do you mean?’ a d’fhiafraigh sé féin.

‘Do you want a regular burial, or do you want to be cremated?’ a d’fhiafraigh mé.

‘Surprise me.’ arsa mo dhuine.
.

Tracey Fay

Mura ndéanfaidh tú a dhath eile an deireadh seachtaine seo, a léitheoir, b’fhiú duit éisteacht leis an agallamh a rinne Gerry Ryan ar maidin le Damien Fay, uncail an chailín thragóidigh sin, Tracey Fay.

Chuir Gerry na ceisteanna deacra ar Damien, ceisteanna nach raibh éasca a chur, cheapfainn féin, ach a raibh gá leo, ar bhealach, le go bhfaighimis an scéal, mar a thuigeann Damien é, ó thaobh mhuintire Thracey de.

D’airigh mé go raibh féith na fírinne i bhfocail Damien, gur fear é atá go hiomlán trína chéile agus croí briste mar gheall ar an méid a tharla, agus gur inis sé scéal an teaghlaigh ar dhóigh nach raibh sé cloiste, agamsa ar aon nós, go dtí seo.

Molaim Gerry Ryan as an dóigh ar láimhseáil sé an t-agallamh, agus mholfainn daoibhse, a léitheoirí, éisteacht leis an agallamh anseo am éigin, más mian libh léargas a bheith agaibh ó dhuine de na daoine a bhí muinteartha le Tracey bhocht.

Tá léargas eile le fáil anseo, agus anseo, ach ní fhaca mé aon léargas ar an scéal anseo fós.
.

Eugene Lambert

Chuala mé ar an nuacht ar maidin go bhfuair Eugene Lambert, bunaitheoir an Lambert Puppet Theatre, bás.

Tógadh mise, blianta fada ó shin, i gceantar tuaithe, áit nach raibh againn ach an cainéal amháin teilifíse ar feadh blianta, sé sin R.T.É, agus ní raibh rogha againn, fiú, idir R.T.É a haon ná R.T.É a dó, gan trácht ar chor ar bith ag TG4, nuair a tháinig an clár teilifíse, Wanderly Wagon isteach sa teach chugainn sna seascaidí.

Daoibhse a tógadh i gceantair ilchainéalacha, b’fhéidir nach mbeidh tuiscint agaibh ar an tábhacht a bhain le Eugene Lambert i mo shaol, agus mé ag fás aníos. Thug sé Rory, O’Brien, Godmother, Judge, Foxy, Fortycoats, Mr. Crow, Sneaky the Snake, Doctor Astro agus Maeve the Witch isteach i mo shamhlaíocht, carachtair a chuir áthas, frustrachas, olc agus aoibhneas orm; ag brath ar shnáithe an scéil, an dtuigeann sibh.

Cloisim fós glór m’athar, agus é ina sheasamh ag doras an tí, muidne taobh amuigh ag spraoi sa gharraí, agus é ag scairteadh ‘Wanderly Wagon’ orainn, le muid a chur ar an eolas go raibh an clár ag tosú, agus shuífeadh sé linn, go minic, ag breáthnú ar an gclár.

B'fhear é m'athair a chuir go mór leis an draíocht a chuir Eugene Lambert os ár gcomhair, mar bhíodh go leor ceisteanna le freagairt aige i ndiaidh an chláir; ceisteanna soineanta ó pháistí a fuair freagraí iontacha óna n-athair, freagraí a bhí chomh cruthaitheach leis an bhfear a chruthaigh an clár, Wanderly Wagon.

Cibé áit ina bhfuil an bheirt acu anois, tá súil agam go bhfuil orthusan an t-aoibhneas croí atá ormsa, gach uair a smaoiním ar an méid a chuir siad le mo shaol féin.
.

Garda Gary McLoughlin

Seachtain ó Dé hAoine seo caite, bhí mé féin agus an Garraíodóir i stáisiún nua na nGardaí i mBun Cranncha. Bhí beannú éacúiméineach ar siúl ann, agus bhí sé go deas an foirgneamh nua a fheiceáil, agus bualadh leis na gardaí éagsúla; fir and mná uaisle a chuir fearadh na fáilte romhainn uile.

Is beag a cheapamar, an Aoine sin, go mbeadh Aifreann eile sa stáisiún céanna dhá lá ina dhiaidh sin, tubaiste mhillteanach ag tabhairt daoine le chéile sa stáisiún arís, iad uile ag guí, le hathair agus máthair an Gharda Gary McLoughlin, go dtiocfadh sé slán ón gcontúirt ina raibh a bheatha san ospidéal i Leitir Ceanainn an oíche sin.

Casadh Gary orm geábh, i mo theach féin. Leaid gealgháireach béasach a bhí ann, lán le fuinneamh an tsaoil. Ach sciobadh an saol sin uaidh agus é i mbun a chuid oibre, agus d’imigh sé ar shlí na fírinne go gairid i ndiaidh an Aifrinn sin ar an Domhnach. Ní raibh sé ach 24 bliain d’aois.

Níl a fhios agam cén chaoi a dtiocfaidh a mhuintir, a chairde, a chailín, agus a chomhghleacaithe trí na seachtainí, na míonna, na blianta, atá amach rompu. Is bóthar fada é bóthar na buartha, agus tá súil agam go bhfaighidh siad uile faoiseamh de shaghas éigin, am éigin.

Go raibh síocháin le hanam álainn Garda Gary McLoughlin.
.

An Turas go Tír na nÓg

An tseachtain seo caite, tháinig drochscéal amach is amach aniar aduaidh ar mhuintir Chonamara, Árann, Áth Cinn, agus Loch Gorman. Fuair Sarah Byrne, Sorcha Rose McLaughlin, Teresa Ní Mhaolaoidh, agus Marie Stephanie Ní Chonghaile bás i dtimpiste uafásach, agus tá a gcara, Michelle Ní Dhomhnaill as Cill Rónáin, go dona tinn fós san ospidéal.

D’éist mé leis an gclár Ardtráthnóna ar phodchraoladh anseo cúpla lá ó shin. Ar an gclár, bhí Máirtín Tom Sheáinín ag labhairt leis an Athair Mícheál Ó Braonáin as Leitir Móir, áit arb as do Theresa, agus bhí sé ag labhairt le mo dheartháir, Eoin, lena mbíodh Marie Stephanie ag obair ag an deireadh seachtaine.

Bhí an clár iontach brónach, crua ar rannpháirtithe agus ar éisteoirí, cheapfainn, gan trácht ar dhuine ar bith atá muinteartha leis na mná óga áille sin atá imithe ar shlí na fírinne.

Go mbeidh sólás acu, agus ag muintir Mhichelle, cailín atá fós go dona tinn, agus ag a gcuirim gathanna dearfacha go laethúil.

Dán thíos a chum mé inné, i gcuimhne agus i gcomhbhrón.

Ógbhás

Ciúnaíonn toirneach ‘s tintreach
Fiú má réabann siad spéir an domhain mhóir
Ach má ghoidtear uait guth binn na naíonán
Ansin ciúnaítear choíche a nglór

Maolaíonn gála na gaoithe
Fiú má shéideann i bhfiántas is sceoin
Ach má mhúchtar ort anáil an linbh
Ní mhaolaíonn an caoineadh ná’n brón

Imíonn sneachta ‘s leac oighir
Fiú má luíonn ar gach garraí ‘s bóthar
Ach má thógtar uait barróg an pháiste
Ansin imíonn uait boige ‘gus teocht

Triomaíonn deora na báistí
Fiú má shileann siad deora ar dheoir
Ach má sciobtar uait beatha an óige
Ní thriomaíonn na deora go deo.


Ó chum mé an dán sin, chuala mé, ar maidin inniu, go bhfuair leaid óg, sé bliana déag d’aois, as Ceantar na nOileán, bás i dtubaiste bhóthair aréir, díreach siar an bóthar ón áit inar tógadh mé féin. Guím ar a shon, agus ar son na dteaghlach uile atá faoi bhrón inniu.
.

Triail

Táim sa bhaile arís. Go deimhin, táim sa bhaile ó thráthnóna Dé Sathairn, ach ag glacadh rudaí go réidh. Níl aon rogha agam, leis an fhírinne a rá.

Tá mo chloigeann bocht tuirseach, cé go bhfuil mo chorp láidir go maith. Bhí mé in ann siúl go mall réidh maidin Dé Sathairn, mo bhealach a dhéanamh ón leaba san ospidéal go dtí carr an Gharraíodóra gan chuidiú, ach chaith mé an chuid eile den tráthnóna sa leaba i gCeann Scríbe. Tá sé féin ag tabhairt aire mhaith dom, caithfidh mé a rá.

Glacfaidh sé am don ainéistéiseach a bhealach a dhéanamh amach as mo chorp, deirtear liom, agus is é sin atá mo choinneáil siar rud beag. Ach, is cuma. Chuaigh mé ag siúl ar feadh 10 nóiméad inniu, suas agus síos an bóthar taobh amuigh den teach, an ghrian ag soilsiú orm, an ghaoth ag líonadh mo scamhóga le haer úr. Ní airím aon phian, a fhad is nach gcuirim aon bhrú orm féin, rud nach bhfuil ceadaithe go ceann mí nó mar sin, fiú dá mbeadh an fuinneamh agam, rud nach bhfuil fós.

Fiú agus mé slán sa bhaile, bhí mé rud beag brónach, mar sin féin. Tháinig scéal chugam ar maidin, ó mo chara, go bhfuil a fear álainn imithe ar shlí na fírinne. Tá sé ceithre mhí ó chualamar nach raibh fágtha aige ach seal, agus tá an seal sin tagtha chun críche.

Agus, sin an saol, a léitheoirí, chuile dhuine agus a thriail féin rompu. Níl aon ghearán uaim, mar is éasca mo thriail i gcomparáid leis an méid atá ag titim amach i dteach mo chara. Tá cneasú romhamsa, cinnte, ach go bhfóire Cé orainn, nach crua i bhfad an bóthar atá le siúl ag an mbean bhocht sin anois.

Go raibh maith agaibh as na teachtaireachtaí sin uaibh, a fheara. Is mór liom bhur mbeannachtaí uile. Coiscéimeanna beaga uaim go ceann tamaillín, ach beidh mé ar ais ar mo sheanléim gan mhoill. Sin mo ghuí, agus sin mo mhian.
.

Ar ais arís

Táim ar ais sa bhaile ó aréir, gan mórán le léamh ná le cloisteáil agam ar maidin ach drochscéalta, arís is arís eile.

Tá ‘political adviser’ ag John O’Donoghue, más fíor an méid a léim, cé, dar leis, gur post ‘non-political’ atá aige mar Cheann Comhairle. Suimiúil.

Bhí mé ag éisteacht le Gerry Ryan ar maidin, ríomhphost a scríobh máthair Shane Clancy faoina mac á léamh amach aige. Is é an smaoineamh a rith liom ná ‘an bhean bhocht sin’. Anois, tá a fhios agam go rómhaith gurbh uafásach an rud a rinne Shane, le Sebastian Creane curtha ón saol aige, Dylan Creane agus Jennifer Hannigan gonta go brách aige, gan trácht ar na daoine muinteartha leo uile a bheas ag fulaingt go lá a mbáis féin. Ach, tá an bhean bhocht sin ag fulaingt, a mac féin caillte aici, lámh curtha aige ina bhás féin freisin, agus ní maith liom a trioblóid.

Maidir le Darren Sutherland, níl focail ag aon duine againn a chuirfeadh ciall ná réasún isteach sa scéal sin, mar níl a fhios ag aon duine céard a tharla, ach ceaptar gur chuir sé lámh ina bhás féin, an fear bocht. Más amhlaidh an scéal, is aigesean amháin atá freagra na ceiste ‘cén fáth?’. Ní freagra é a chloisfear uaidh, faraor, agus is lena mhuintir agus lena chairde atá mo thrua inniu.

Níl sé éasca a bheith dearfach agus na scéalta sin romham ar maidin, fiú agus laethanta agus radhairc áille na Spáinne, an comhrá agus an chraic a bhí agam ansin fós úr i mo smaointe. Mar sin féin, tá áthas orm go bhfuilim ar ais in Éirinn arís. Más rud go gcaithfear dul i ngleic le drochscéalta, go háirithe agus iad chomh rialta agus atá siad na laethanta seo, is anseo sa bhaile atá mo shuaimhneas agus mo dhiongbháilteacht ag fanacht liom i gcónaí.

Dán beag daoibh, a léitheoirí, ceann a scríobh mé roinnt blianta ó shin, agus dán a rith liom agus mé amuigh ag siúl ar maidin.

Féinbhás

Nuair a d’imigh tú, ar fhág tú slán?
Ní cuimhin liom go baileach,
Nó an raibh an slán sna focla sin
A choinnigh tú i bhfolach?

Raibh comhartha ann nach bhfaca mé
Ceann ceilte ‘gus faoi rún?
Nó an raibh sé os mo chomhair amach
Ag béiceach orm go ciúin?

An é nach bhfaca mise thú
Ag iompar ualach marfach?
An raibh mo shúile dúnta a’m
Ar do dhuairceas, ar do chráiteacht?

Cén smaoineamh a bhí i do chloigeann bocht
Nuair a thosaigh tú ag imeacht
Raibh aiféala ort, nó raibh solas romhat
Ag lasadh bealach lonrach?

Bhfuil tú sona suaimhneach ‘nois a stór?
Bhfuil sólás i mbeatha mhúchta?
Ná bíodh tú mar atáim anois
Brónach, briste, brúite.

www.aware.ie
.

Leigheas

Táim ar ais i gConamara ó inné, agus chaith mé an tráthnóna agus an oíche ar an leaba le tinneas boilg. Nuair a d’fhágamar Inis Eoghain inné, mé féin agus an Garraíodóir, ní raibh a dhath cearr liom, gan i mo bholg ach bricfeasta breá folláin agus sceitimíní áthais, ó tharla mé ag déanamh ar mo cheantar dúchais.

Stopamar i gClár Chlainne Mhuiris, mar a dhéanaimid go rialta. Bíonn cupán caife nó greim le hithe againn ann am ar bith a mbímid ar an mbóthar siar. Is maith linn an bhialann Freshies, nó bialann Aghna. Bia blasta le fáil sa dá áit, don fheoilséantóir cosúil liomsa, agus neart iontu don té a itheann ainmhithe, éin, agus éisc, freisin.

Tá sé de nós againn stopadh i bhFreshies ar an mbealach siar, agus in Aghna’s ar an mbealach ar ais. Inné, faoin am a shroicheamar Freshies, ní raibh fonn orm fiú cupán caife a ól, tuar tinnis á fhógairt, tinneas nár bhain ar chor ar bith leis an mbialann dheas sin ach a bhain go mór leis an gcogadh a bhí ag suanbhruith gan suan i mo bholg faoin am sin.

Anois, a léitheoirí, dá mbeadh sibh in ann méid mo bhoilg a fheiceáil, thuigfeadh sibh go rómhaith nach minic a thagann tinneas ar cuairt ar an mbolg céanna. Is bolg é atá bolgtha, mé tite chun boilg le bliain nó dhó, luach an bhéil alpaigh le feiceáil orm. Cibé scéal é, bhí fonn spraoi ar bhia na maidine agus bhí ar an nGarraíodoir stopadh trí huaire ar an mbóthar idir Mám agus Casla le go mbeinn in ann saoirse a thabhairt don bhia sin. D’imigh gach uile ghreim le fána, agus thug siad na sceitimíní áthais leo.

Ní raibh uaim, faoin am sin, ach luí siar ar an suíochán ar chúl an chairr, mé ag ochadh liom, ochón, ochón, ochón ó! Caoineadh na dTrí Bhlúire. Is ar éigean a bhí mé in ann mo chosa a chur fúm nuair a shroicheamar ceann scríbe i gCeantar na nOileán. Amach liom as an gcarr, agus thit mise, m’éadaí agus mo bhróga fós orm, isteach sa leaba, áit ar chodail mé, gan dúiseacht, ar feadh na hoíche.

Anois, táim i mo shuí os comhair an ríomhaire, mé fós rud beag lag, ach i bhfad níos folláine ná mar a bhí mé aréir, leigheas faighte agam i gcodladh na hoíche is dócha. Ar ball beag, rachaidh mé chun na reilige, áit a bhfuil Ciara curtha le m’athair. Cuireadh a hainm ar an gcloch chinn an tseachtain seo. Tuilleadh fianaise, dá mbeadh a leithéid uaim, nach bhfuil luibh ná leigheas in aghaidh an bháis.
.

Am

Ba mhaith liom níos mó scríbhneoireacht a dhéanamh ar an mblag, ach ní bhíonn mórán ama agam na laethanta seo. Tá cead luí agus eirí agam agus, dá bhrí sin, tá am agam, ach nílim á bhainistiú ar dhóigh a thabharfadh deis dom níos mó am a chaitheamh ag scríobh. Tá fáth leis sin.

Tá sé deacair chuile thrá a fhreastal. Bíonn laethanta ann agus is mise atá i gceannas ar mo chuid ama, ceapaim. Inné, mar shampla, chinn mé an lá iomlán a chaitheamh ag dul trí na boscaí leabhar uile a thug mé liom as Uimhir 1 go Ceann Scríbe, agus a bhí fós le cur ar na seilfeanna i m’oifig agam. Plean iontach simplí agus soiléir. Shílfeá.

Thosaigh mé ar maidin, le díograis agus le dea-rún. Faoi am lóin, bhí cúpla céad leabhar timpeall orm ar an urlár, mise i lár báire, díograis is dea-rún i bhfolach sna boscaí folmha, áit éigin. Bhí leabhair oscailte chuile áit, caibidlí á léamh agam as chuile cheann acu, gach ceann níos suimiúla ná an ceann roimhe. Faoi dheireadh, thug mé cic sa tóin dom féin, chaith mé na leabhair uile ar nós cuma liom ar na seilfeanna, gan ord, gan eagar. Aiféala orm faoi sin.

Anois, os mo chomhair, taobh leis an ríomhaire, tá trí leabhar oscailte agam; An Poc ar Buile le Críostóir Ó Floinn, agus a chaibidil ar ‘Cearta na mBan' ag fanacht liom; Iarchonnacht Began le Desmond Fennell, agus an caibidil 'Revival or Not?' go foighneach ag faire ar m’aire; agus An Graiméar Nua le Séamus Ó Céileachair, a alt ar ‘An Forainm’ fós le léamh agam, gan trácht ar an dá chóip de Nuacht 24 a tháinig sa phost inniu, an greannán RíRá a tháinig freisin, agus an iris ‘Village’ a cheannaigh mé ar maidin.

Agus cén fáth nár scríobh mé rud éigin tráthnóna inné? Ní raibh am agam, mar ní mise a bhí i gceannas an t-am sin. Tháinig cuairteoirí, gan súil ar bith agam leo, ach fearadh na fáilte rompu. Bhí comhrá againn leo, comhrá gur fiú a roinnt libh amach anseo, a léitheoirí, mar go raibh siad ag insint dom féin agus don Gharraíodóir faoin sean-am, agus faoin ngreim a bhíodh ag an eaglais ar dhaoine. Déanfaidh mé am an scéal sin a roinnt libh amach anseo.

Ní ba dheireanaí san oíche, chuaigh mé féin agus é féin ar cuairt chuig teach nua eile, teach le comharsa linn. Trí bliana ó shin, gan ach tús curtha aige leis an teach nua seo, fuair an leaid óg, ar leis an teach, an drochscéal go raibh ailse ina chuid fola. Aréir, bhí sé istigh sa teach nua sin, ach é ina luí i gcónra, agus gan é ach ocht mbliana is fiche d’aois, a mháthair agus a athair croíbhriste lena thaobh.

Beidh An Bhean Neamhspleách anseo ar ball, í ag teacht don deireadh seachtaine, cinneadh a rinne sí ar maidin nuair, mar a dúirt sí féin, ‘I just fancied some time at home with you and Dad’. Cé gur ghlac mé am inniu chugam féin le rud beag scríbhneoireacht a dhéanamh, is uirthi a bheidh m’aire dírithe don deireadh seachtaine, agus áthas orm go bhfuil ‘time’ aici, agus am agam, le bheith i gcuideachta a chéile.

Bainigí sult as an deireadh seachtaine, a léitheoirí, agus roinnigí bhur gcuid ama leo siúd, agus ar na rudaí sin, a thabharfaidh síocháin agus suaimhneas daoibh, a fhad is go bhfuil an t-am agaibh é sin a dhéanamh.
.

Nathanna Cainte

Bhí mé féin agus an Dómhnallach ag labhairt ar an bhfón an lá cheana, agus an ‘Dip in the Nip’ faoi chaibidil againn, scéal faoi mhná in Éirinn a tháinig le chéile agus snámh carthanachta déanta acu le hairgead a bhailiú d’Action Breast Cancer .

“M’anam, ní raibh folach orthu!” a dúirt an Dómhnallach. Sin nath cainte nach raibh cloiste agam, agus sé ‘They hadn’t a stitch of clothes on’ atá i gceist leis, rud a thuig mé mar gheall go raibh an focal ‘folach’ san abairt, agus mar gheall go raibh mo splancacha céille ag tabhairt faoi deara an leid mhór a bhí le fáil san fhocal sin ‘Nip’.

Isteach liom in FGB Uí Dhónaill, leathanach 564, go bhfeicfinn an raibh bealaí eile le húsáid a bhaint as an bhfocal sin, arb iad ‘hiding’, ‘concealment’ agus ‘covering’ na focail is coitianta dó sa Bhéarla.

Ar ndóigh, tá ‘rud a chur i bhfolach’ ann le haghaidh ‘to hide something’; ‘folach bíog a dhéanamh’ = ‘to play hide and seek’; ‘folach cnoc a chur ar dhuine’ = ‘to leave someone far behind (as in race, or work); ‘folach an chait (ar a thuar) a dhéanamh ar rud’ = ‘to try to conceal the obvious’; ‘Le folach na náire a chur orthu féin’ = ‘in order to cover their nakedness’; agus, mar is eol dúinn uile ‘Níl dul i bhfolach ar an mbás’ = ‘There is no escaping death’.

Is léir, go deimhin, nach bhfuil dul i bhfolach ar an mbás, agus is léir, freisin, nach raibh na mná ar an trá an lá sin le folach na náire a chur orthu féin, ach le hairgead a bhailiú a chuirfidh mná na tíre seo ar an eolas faoi ailse chíche, agus le tacaíocht a chur ar fáil, más gá. Nílim ag dul mo bhuíochas do na mná nochta sin a chur i bhfolach. Go raibh maith agaibh, a mhná misniúla!

Anois, a chairde na gcíoch, cibé faoi na nathanna cainte thuasluaite, scaipigí an nasc seo, Action Breast Cancer, ar na mná lena roinneann sibh grá. Maith sibh!
.

Féilire

Blianta fada ó shin, chuir deirfiúr liom ‘Birthday List’ teaghlach s’againne le chéile; leathanach amháin a thiocfadh tríd an bpost chugainn leis an gcárta Nollag chuile bhliain, go dtí go bhfuair na ríomhairí an ceann is fearr ar fhir an phoist. Tagann an liosta chuile bhliain i Mí Eanáir anois, trí ríomhphost, chuig gach duine den teaghlach.

Is iad na ceanntásca leathanaigh: dáta breithe, ainm, aois reatha, lá na breithe, bliain na breithe, agus sonraí teagmhála ina mbíonn an seoladh baile, seoladh ríomhphoist, agus uimhreacha gutháin san áireamh. Ar an liosta, tá máithreacha, aithreacha, iníonacha, agus mic. Dá bhrí sin tá a fhios agam, bliain i ndiaidh bliana, cén aois atá ag gach neacht agus nia liom, mar aon le haois gach fear agus bean atá pósta le mo dheirfiúracha agus deartháireacha, chomh maith le haois mo shiblíní agus mo mháthair. Tá an liosta curtha le chéile go croineolaíoch, is é sin le rá go dtosaíonn an liosta i Mí Eanáir, leis an gcéad lá breithe den bhliain, agus leanann sé ar aghaidh go dtí deireadh na bliana, mí i ndiaidh míosa.

Tá sé úsáideach ar go leor bealaí. Is féidir liom breathnú ar an liosta go rialta agus bíonn a fhios agam, ar an bpointe, cén breithlá atá ar an mbealach, agus cé leis an breithlá sin. Má bhíonn lá breithe mhór, fearacht 21, 30, 40 nó mar sin, ar an mbealach, bíonn cló trom ar an aois reatha sin. Ach, faraor, ní ar na haoiseanna sin amháin a bhíonn an cló trom, ach ar an uimhir a chuirtear in áit na haoise reatha don té atá anois imithe ar shlí na fírinne. Ní aois a bhíonn scríofa faoi ‘aois reatha’ sa chás sin, ach an méid blianta atá ann ó d’fhág an ball sin den teaghlach an saol seo. Fágtar an aois a bhí acu nuair a d’imigh siad uainn idir lúibíní taobh lena n-ainm, agus taobh leis sin, idir lúibíní eile, bíonn an dáta ar fhág siad muid.

Timpeall naoi mbliana ó shin, nó mar sin, thosaigh deartháir liom i Meiriceá ag cur féilire teaghlaigh le chéile. Is féilire é atá an-chosúil leis na féilirí sin a gheofá ón mbanc, pictiúir ar an leath uachtarach, boscaí cearnógacha folmha ar an leath íochtarach le go mbeadh duine in ann nótaí beaga a scríobh iontu, dá mba mhian leo. Ar an leath uachtarach d'fhéilire s’againne, cuireann sé pictiúir éagsúla den teaghlach, pictiúir a roghnaíonn muid féin i rith na bliana agus a chuireann muid chuige ag tús Mhí na Nollag, le go mbeidh an féilire réidh aige dúinn roimh thús Mhí Eanáir. Roinneann mo dheartháir na pictiúir amach ar na leathanaigh mhíosúla, agus bíonn colláis de phictiúir dhifriúla le feiceáil againn chuile mhí. Bíonn na boscaí cearnógacha folamh, ach amháin go mbíonn ainm curtha sa bhosca cuí nuair atá breithlá, nó cothrom lae báis, duine den teaghlach ann ar an dáta sin.

An mhí seo, ar an bhféilire, tá pictiúir d’aon dhuine dhéag de na nianna agus neachtanna, cuid acu ag cóisirí, cuid acu ar chamchuairt timpeall ar Washington nuair a bhíomar thall le haghaidh adhlacadh luaithreach le mo dheirféar, Ciara, in Arlington; pictiúir de mo shiblíní uile (cé nach bhfuil mise ann ar chor ar bith an mhí seo!), mo mháthair, agus aintín liom. Tá pictiúr de Chiara ann, a haghaidh chineálta ag breathnú amach orm anois, ag tarraingt ar théada mo chroí mar a rinne sí ar feadh a saoil.

Tá an féilire ar an mballa taobh liom i mo sheomra scríbhneoireachta i gCeann Scríbe anois, agus tá an ‘Birthday List’ taobh leis. Ar an liosta sin tá ainm Chiara luaite le dáta an lae amáraigh. Taobh lena hainm tá ‘30’ scríofa idir lúibíní, a haois nuair a bhásaigh sí, agus taobh leis sin, tá an dáta a bhásaigh sí san Afganastáin. I gcló trom in aice leis sin, san áit b’iondúil dá haois a bheith san am a caitheadh, tá ‘2nd’ scríofa. Ar ndóigh, níl baint ar bith ag an ‘2nd’ sin le haois, faraor, ach cuireann sé i gcuimhne dom, cé nach gá cuimhne a chur san áit a mbíonn an síor-chuimhne beo, nach bhfuil sí linn a thuilleadh, ach go bhfuil sí imithe uainn dhá bhliain i mbliana. Ní bheidh aois leanúnach aici arís go brách.

An smaoineamh a ritheann liom inniu, agus mé ag breathnú trí mo dheora ar an bhféilire agus ar an liosta sin ar mo bhalla, ná go mbeidh Ciara s’againne riamh óg. Ní thiocfaidh aois uirthi arís go brách, agus beidh sí óg i gcónaí sa cholláis teaghlaigh ar an bhféilire. An gcuidíonn sé sin le mo bhrón a mhaolú? Ní chuidíonn, ach is deas an smaoineamh é mar sin féin.

Dá mbeadh sí beo, bheadh Ciara na Gruaige Rua 32 bliana d’aois amárach. Cuirfidh mé barróg chuici, cibé áit ina bhfuil sí, mar a dhéanaim chuile mhaidin ó d’imigh sí uainn. Ba bhean mhór barróga í.

http://www.ciaraweerabrat.com/
.