Teanga Choiteann na Gaeltachta?

‘Bhfuil a fhios agaibh, a léitheoirí, ach táim amhrasach anocht faoi thodhchaí na Gaeilge sa tír seo’

Bhí mé tuirseach aréir nuair a scríobh mé na focail thuas i mo bhlagmhír thíos. Cheap mé go m’fhéidir go mbeadh an t-amhras sin laghdaithe ar maidin. Ní raibh, agus níl fós.

Scríobhaim mo bhlag as Gaeilge, cé go mbeadh sé i bhfad níos fusa agam Béarla a úsáid. Béarla a labhair mé, formhór an ama, ar feadh mo shaoil. Tá leabhair ghramadaí Gaeilge, agus foclóirí, taobh le mo ríomhaire. Bainim úsáid astu go minic. Táim fós ag foghlaim, agus déanaim botúin, go rialta. Mar sin féin, leanaim orm.

Fáth m’amhrais? Tá sé tugtha faoi deara agam, le bliain nó dhó, go bhfuil ár dteanga dhúchais á cur go leataobh, anois is arís, sna Gaeltachtaí. Bhí mé i gcúpla áit sa Ghaeltacht, agus ní raibh Gaeilge ag duine nó dhó, daoine a bhí ag freastal orm, anseo agus ansiúd.

Chuir mé an cheist ‘Are you going to learn Irish?’

Is ceist í a chuirim go rialta nuair a bhíonn duine gan Gaeilge ag freastal orm i gceantar Gaeltachta. Níl ann ach gur suim liom meon an eachtrannaigh i dtreo na teanga seo againne, an dtuigeann sibh.

‘I try to learn, but it is so difficult.’ a d’fhreagair bean amháin.

Mhothaigh mé go raibh sí aiféalach faoi sin. Dar léi, Béarla a labhraíonn a comhghleacaithe léi. Suimiúil. Is cainteoirí dúchasacha iad uilig.

‘Are you going to learn Irish?’ a d’fhiafraigh mé d’fhreastalaí eile, in áit eile sa Ghaeltacht. Ní aiféalach ach mustrach a freagra,

‘There is also English, so I don’t have to!’

Agus sin agaibh fáth m’amhrais, a léitheoirí.
.

Sa Phuiteach

Tá Enda faoi bhrú ina chúinne féin de chlós na scoile. Tá Brian ina shuí go seascair i gcúinne an rachmais, é breá sásta, shílfeá, go bhfuil sé ina raic i gcúinne Enda.

Tá Éamonn ag fanacht socair ina chúinne féin, é ciúin, chan ciontach, d'fhéadfeá a rá; taobhaitheoirí na heite clé ina theannta, iad uilig ag coinneáil súil ghéar ar an ngnáthmhuintir sa cheathrú cúinne, ar fhaitíos aon fhocail shéimhe de dhíth ar an bpobal ann, an dtuigeann sibh.

Tá an pobal sa cheathrú cúinne ag breathnú go hamhrasach i dtreo na dtrí chúinne eile, an chuma orthu go bhfuil siad tinn tuirseach den raic agus den challán cainte débhríche, gan uatha ach bealach éalaithe a fháil amach as puiteach na páirce.
.

Poiblí nó Príobháideach?

Más rud go bhfuil cónaí ort, nó go bhfuil cónaí ar dhaoine muinteartha leat sna Stáit Aontaithe, b'fhéidir gur mhaith leat súil a chaitheamh ar an suíomh seo, agus d'ainm agus seoladh a líonadh isteach faoi 'search'.

An bhfuil tusa, nó duine ar d'aithne fiú, luaite ann?

Más rud go bhfuil tú luaite ann, agus más mian leat gan a bheith luaite, is féidir leat súil a chaitheamh ar an suíomh seo le tuilleadh eolais a fháil, agus anseo le d'ainm a bhaint den suíomh, ceapaim. Más féidir.

Níl tú ann? Cuir d'uimhir ghutháin isteach faoi 'search' anseo. An bhfuil tusa, nó do theach b'fhéidir, le feiceáil anois?

Go deimhin, más rud go bhfuil seoladh ríomhphoist agat, is cuma thall nó abhus, is fiú súil a chaitheamh anseo, agus do sheoladh ríomhphoist a líonadh isteach faoi 'search'. An bhfuil tú ann?

Is féidir leat mo cheannsa, ar dheis ar an mblag seo, a úsáid ar bhonn trialach don turgnamh seo, más mian leat. An bhfeiceann tú céard a deirtear ann fúmsa? Sea. 'We found 25 blogs and updates by Miseaine.' agus 'We found Miseaine on 5 social networks.' Agus, níl ansin ach an t-eolas atá le fáil saor in aisce.

Ní raibh a fhios agamsa faoin suíomh seo go dtí inniu, ach roinnim libh é, a léitheoirí, le go dtuigfidh sibh, mar a thuigimse, ceapaim, nach bhfuil a dhath, feictear dom, 'príobháideach' más rud go bhfuil tú ag scríobh go poiblí ar an idirlíon, nó ag roinnt eolas pearsanta go poiblí, ar bhlag, nó ar 'social network', abair.

Go deimhin, céard go díreach atá 'príobháideach' sa lá atá inniu ann? Féach ar an scéal seo agus ar an scéal seo, mar shampla.

I bhfocail an té atá eolach ar na nithe seo, 'tá siad ag éisteacht linn'. De shíor, is cosúil.
.

Lá an Domhain

An rud a thaitníonn go mór liom faoin mblagáil seo, tugann sé deis dom postáil ó bhlagálaithe eile a léamh, agus coinníonn siadsan mise ar an eolas faoi na nithe sin nach mbeinn, b’fhéidir, ar an eolas fúthu murach iad, an dtuigeann sibh.

Tharraing Dennis agus Dubhaltach m’aird ar chúpla rud inniu, Lá An Domhain, agus de thoradh sin, tháinig mé ar an bhfíseán seo thíos ó Stewart Brand, físeán a fuair mé ar an suíomh seo.

Más suim leat tuairim an fhir seo a chloisteáil, agus mholfainn a leithéid, is fiú éisteacht leis an méid atá le rá aige ar an bhfíseán, go háirithe más rud go bhfuil tú ar chor ar bith amhrasach faoi imoibreoirí núicléacha, nó in amhras an bhfuil orgánaigh ghéinmhodhnaithe, na GMO’anna sin, sábháilte nó cuidiúil, mar shampla.

Cá bhfios dom, ach b’fhéidir gur Turq atá ionam, agus nach raibh a fhios agam é go dtí inniu! Bhuel, déanaim iarracht breathnú ar rudaí le hintinn oscailte, cibé scéal é. Go mba hé daoibh, a léitheoirí. Más mian libh.



.

Once and For All

Tá go leor le cloisteáil againn sa nuacht ar maidin, scéal an ‘once and for all’ le roinnt ag Brian Lenihan linn ar ball beag, agus neart tráchtaireachta ann faoi na fadhbanna sin atá, nó nach bhfuil anois, b’fhéidir, sa tseirbhís phoiblí i láthair na huaire.

Maidir leis an tseirbhís phoiblí, beidh le feiceáil. Nuair a chloisim, mar a chuala mé ar maidin ar Morning Ireland, nuair a chloisim focail fearacht ‘could not be absolutely guaranteed’, ‘real possibility’, ‘put these proposals to ballot’, agus ‘restore trust and confidence’, ní chaillim dóchas, a léitheoirí, ach bím ag ‘hmmm…áil’, an dtuigeann sibh.

Ar ndóigh, níl a fhios agamsa cén toradh a bheas ar an méid atá ag titim amach sna bainc le bliain nó dhó. Is cuma céard a déarfaidh Brian Lenihan linn ar ball, ní dóigh liom gur féidir leis-sean, ná le haon tráchtaire eile, ach an oiread, an toradh sin a mheas.

Ach, níl ansin ach mo thuairim shuarachsa. Breathnaím ar na nithe seo mar a bheinn ag samhlú ról tuismitheora ag na feighlithe éagsúla atá ag obair i Scoil an tSaoil, feighlithe le ‘páistí’ an cháiníocóra faoina gcúram. Caithfear súil ghéar a choinneáil ar na páistí éagsúla, agus caithfear gach páiste a chothú le freagracht an t-am ar fad. Mura ndéantar sin, rachaidh na páistí go hiomlán ar strae.

Agus, má mhilltear an páiste, má thugtar airgead agus peorcaisí dó, go rialta, gan gá ar bith leis ach go bhfuil tú, mar fheighlí, ag iarraidh bheith mór leis an bpáiste, le go mbeadh seisean mór leatsa; gan gá leis ach nach bhfuil tú ag iarraidh go dtiocfadh racht feirge air agus go gcroithfeadh sé a ghligín i do threo, gan gá leis ach go bhfuil faitíos ort go rachadh sé go dtí an páirtí tuismitheoir eile le báúlacht a fháil ansin; gan gá leis ach go bhfuil faitíos ort nach mbeidh sé mór leat a thuilleadh mura dtabharfaidh tú airgead agus peorcaisí go leor dó; má dhéanann tú na nithe sin, beidh fadhbanna agat, gan dabht.

Agus sin agaibh é, a léitheoirí, once and for all. Anois, an bhfaca aon duine agaibh mo ghligín...
.

Manglam Ón Meán

Tá sé déanta aige, na hairí athraithe timpeall ag Brian Cowen.

Cé nach bhfeicim aon duine óg fuinniúil in aon áit sna hathruithe sin, is dócha go bhfuil daoine ina measc ag a bhfuil taithí nach beag agus, dá bhrí sin, bheifeá ag súil go gcuirfidís go mór le cibé roinn ina mbeidh siad. Agus go n-éirí leo, go deimhin.

Cén fáth, mar sin, a bhfuilim amhrasach inniu? Chuala mé Alan Dukes ag labhairt ar an raidió ar maidin, é ag labhairt mar ‘chairman-designate of Anglo Irish’. Bhí sé ag cosaint, shíl mé, an méadú pá sin atá le fáil/faighte ag daoine ar leith atá fostaithe leis an Anglo Irish Bank.

Dar leis, ‘Anglo Irish had to make sure it had people who were competent and fit to carry out the task of de-risking the bank effectively.’

Anois, is é an smaoineamh a rith liom féin, agus mé ag breathnú ar liosta Bhriain Cowen, agus ag éisteacht le focail Alan Dukes, an é nach bhfuil daoine eile amuigh ansin, daoine fuinniúla, idir óg agus aosta, daoine nach gá go bhfuil taithí ollmhór acu, ach daoine ag a bhfuil dearcadh oscailte, spreagúil; agus daoine nach mbaineann a n-uaillmhian le cur chun cinn pearsanta amháin, ach le cur chun cinn na tíre seo go mór mór; daoine nach bhfuil sáite in abar na n-údarás a chuir an tír seo san áit ina bhfuil sí i láthair na huaire; nó an é go bhfuil siad ann, ach nach bhfuil aon duine ag éisteacht leo?
.

Botún nó Bréag

Dar le Willie O’Dea, botún a bhí ann, nó dearmad, b’fhéidir. Glacann Maurice Quinlivan leis gur botún a bhí ann. Ceapaim. Creideann Brian Cowen Willie.

Tá an Comhaontas Glas ag glacadh leis gur ghlac an Ard-Chúirt leis gur botún a bhí ann, ceapaim, ach ghlac an Ard-Chúirt le botún Willie cheana, shílfeá. Is cosúil gur duine iontach inchreidte é Willie.

Ach, ní dóigh liom go gcreideann Enda Kenny gur botún a bhí ann. An é sin le rá go gceapann sé gur inis Willie bréag? O’Dea’r! O’Dea’r! O’Dea’r!
.

Míreanna Mearaí

Nuair a bhím ag éisteacht le Gerry Adams, mar a bhí mé aréir agus é ag labhairt le Ryan Tubridy ar an Late Late Show, ní bhíonn a fhios agam an féidir liom é a chreidiúint, nó nach féidir. Ach, bím mar sin agus mé ag éisteacht le Bertie Ahern, freisin, nó le haon pholaiteoir eile lena bhfuil stair ilcheistithe de shaghas ar bith greamaithe, más fíor an méid a chloistear.

Go deimhin, de réir mar atá na blianta ag dul thart, tá peaca an amhrais ag fáil greim níos láidre ar mo chluasa. Bím ag éisteacht le polaiteoirí éagsúla, agus bím ag iarraidh an spin, an bhréag agus an fhírinne a scagadh óna chéile, más ann dóibh. Níl sé sin éasca, a léitheoirí, agus is minic mé i mo shuí os comhair na teilifíse, agus mé ag iarraidh an t-iomlán atá ag teacht as a mbéal a chur le chéile, mar a bheadh míreanna mearaí ann, le go leor de na píosaí ar iarraidh.

Déanaim iarracht gan gach a léim a chreidiúint, ach an oiread, ach tá sé an-deacair, go minic, ciall ná réasún a dhéanamh de na hargóintí uile a chloisim ó na polaiteoirí sa lá atá inniu ann. Tá an oiread sin de scannal ag teacht sa mhullach orainn mar phobal, go mbím de shíor ag fanacht leis an gcéad drochscéal eile, ceann amháin níos measa ná an ceann a chuaigh roimhe, shílfeá.

Ach, dúirt Gerry Adams rud amháin aréir ar a raibh cló na fírinne, cheap mé féin…,

‘Do you see if it’s left to the people who are in Leinster House, in the Government of the moment, and what’s seen as the alternative Government, Fine Gael and Labour, there’s going to be no difference. You’ll be sitting here in 5 years time, there’ll still be people who aren’t being looked after…’

…ach meas tú an ndéanfadh a pháirtí féin, ná aon pháirtí seanbhunaithe eile, jab níos fearr den tír? Sin í an cheist, agus an mbeadh duine in ann an freagra a chreidiúint? Sin ceist eile.
.

Cleasaíocht

Chuala mé díospóireacht shuimiúil idir Suzanne Breen agus Mary Lou McDonald ar chlár raidió Phat Kenny ar maidin. Más rud go leanann tú cúrsaí na tíre seo, seans go mbeidh a fhios agat go mbíonn scéalta sa Sunday Tribune, an páipéar lena scríobhann Suzanne Breen, nach dtaitníonn le páirtí Mhary Lou, a fhearacht seo.

Nílimse ag dul a dhath a rá faoi na scéalta sin, mar go gcreidim go bhfuil údaráis ann a bheas ag plé leo, agus ní dóigh liom go mba chóir domsa mo ladar a chur i meadar gan suaitheadh, go háirithe agus údaráis ann le déileáil leis na scéalta sin, más gá.

Más mian leat an díospóireacht a chloisteáil, beidh sé le fáil anseo, faoi ‘Sinn Féin and allegations of sexual abuse complaints’.

Más fiú a dhath mo thuairim, is dóigh liom féin go gcreidfear, ón méid a dúradh ag deireadh an chláir, bean amháin nó bean eile – an bhean a d’úsáid na focail ‘despite your acrobatics’, nó an bhean a d’úsáid na focail ‘we have indisputable records’. Beidh le feiceáil…

Cibé scéal é, is é an focal sin ‘acrobatics’ a chuir mo smaointe ag rith, agus a chuireann mo mhéara ag rámhaille anocht. Chaithfeadh sé go bhfuil aois ag teacht orm, agus sin rud nádúrtha. Agus is rud é nach gcuireann isteach ná amach orm go hiondúil, ach, le déanaí, táim den bharúil go bhfuil amhras ag teacht i dteannta na haoise sin.

Siad na diabhail ‘acrobatics’ sin is cúis leis, ceapaim. Ar thug sibh faoi deara na focail chleasaíochta atá in úsáid go rialta anois? Ní insítear bréag, ach an insítear an fhírinne?

‘Nine out of ten women prefer this shampoo!’, mar shampla. Ní bréag é, mar gur labhair siad le deichniúr, agus thaitin an shampoo le naonúr acu, seans. Mar sin féin, dá gcloisfeá na focail sin, nó dá bhfeicfeá na focail sin scríofa, agus gan an téacs beagchlóite léite agat, bheadh tú den bharúil, is dócha, gur cuireadh an cheist ar chuile bhean beo, agus go raibh an ‘shampoo’ sin thar barr ar fad, tús áite aige ar fud an domhain, fiú. Ní bréag a insíodh, mar sin féin. Ach ar inis siad an fhírinne?

Tá comhlachtaí, a fhearacht seo, a chuidíonn le daoine lena gcuid Presentation Skills, agus lena gcuid Media Skills. Anois, cén fáth a dteastódh a leithéid de scileanna ón duine ionraic, meas tú? Mar sin féin, baineann daoine, polaiteoirí ina measc, úsáid rialta as na comhlachtaí cumarsáide seo, le go mbeidh siad in ann an fhírinne a roinnt linn mar is ceart. Sea.

Ní haon ionadh go bhfuil peaca an amhrais ag méadú le m’aois. Cloisim stuif mar ‘I’m glad you asked that question’, ‘going forward’, ‘in the best interest of the taxpayers’, ‘mistakes were made’, ‘we have no plans to…’, I’m not here to talk about…’, ‘we are committed…’ agus ‘let me be clear…’, nuair nach bhfuil a dhath ‘clear’ faoin méid atá á rá ar chor ar bith, shílfeá. Mar sin féin, níor insíodh bréag, agus níor scaradh le fírinne.

Acrobatics, a chairde, acrobatics.
.

Riail 5

Nílim ag dul ag labhairt faoin gcluiche sin aréir, mar táim cinnte go bhfuil sibh bréan ag éisteacht leis an gcraic uilig faoi sna meáin inniu.

Beidh bhur n-intinn socraithe agaibh ar thaobh amháin nó ar thaobh eile faoin am seo, agus ní athróidh a dhath uaimse toradh an chluiche, ná toradh bhur gcinntí, fiú dá mbeadh a dhath sa bhreis le cur agam féin leis an scéal, rud nach bhfuil. Ceapaim.

‘The decisions of the referee regarding facts connected with play are final. The referee may only change a decision on realising that it is incorrect or, at his discretion, on the advice of an assistant referee, provided that he has not restarted play or terminated the match.’

An méid sin as Riail 5, a léitheoirí, an riail atá luaite de shíor inniu, maidir le hobair an réiteora aréir. Bím i gcónaí rud beag amhrasach faoi riail a thugann cumhacht mar sin do dhuine ar bith, cumhacht a thugann stádas uilechumhachtach, bíodh an duine sin ceart nó mícheart. Ach sin mise. Baininscneach. Ceisteach. Rámhailleach.

Anois, samhlaigh tú féin istigh i gcarr, fear le do thaobh agus é ag tiomáint an chairr. Níl a fhios aige an bhfuil sé ar an mbóthar ceart, ach tá sé ag dul suas agus síos chuile bhóthar, neamhaird iomlán a dhéanamh aige den ‘assistant’ lena thaobh, leis an léarscáil oscailte, an treo ceart marcáilte ar an léarscáil, agus fios an treo sin ag an mbeirt acu.

Is cuma cé chomh minic agus a ‘realising’áileann an tiománaí go bhfuil sé ‘incorrect’, coinníonn sé air ag tiomáint sa treo mícheart, gan aon cheist a chur. Tá an carr ‘restarted’ aige, an dtuigeann sibh. Coinníonn sé air ag imeacht. Eisean atá sa ‘driving seat’.

Tá an ‘final’ cinneadh déanta aige. Tá an t-aistear ‘terminated’. Cé go bhfuil sé san áit mhícheart, tosaíonn sé ag feadaíl. Is cuma leis. Tá sé uilechumhachtach, an dtuigeann sibh.
.

An Pota Amhrais

Táim ag éisteacht agus ag léamh liom faoi Chonradh Liospóin le roinnt seachtainí anuas. Tá mé fós ag iarraidh ciall a dhéanamh den rud - chuile dhuine agus a scéal féin aige, go leor tuairimí le cloisteáil ó dhaoine éagsúla atá ag éisteacht leis na scéalta sin; iad uile suimiúil, fiú mura n-aontaím leo uilig.

Cibé scéal é, beidh orainn uile ár vóta a chaitheamh nó, ar a laghad, ba chóir dúinn ceann a chaitheamh más féidir linn ar chor ar bith, ar an Aoine seo chugainn. Tuigim go rómhaith go bhfuil daoine tinn tuirseach den rialtas mar atá sé sa tír seo i láthair na huaire, ach tá córas againn a thugann an ceart dúinn ár vóta a chaitheamh go daonlathach, rud nach bhfuil ag go leor daoine ar fud an domhain, agus níor mhaith liom mo vóta a chur amú le holcas don rialtas. Tá a áit féin ag an gConradh inár dtodhchaí, d’ainneoin an rialtas.

Ar aon nós, chuaigh mé ag siúl ar maidin agus é ar intinn agam mo chinneadh a dhéanamh ar dhóigh amháin nó ar dhóigh eile. Tá na scéalta uile cloiste agam; na tuairimí uile léite agam. Níl sé ar intinn agam na pointí éagsúla a scagadh ná a iniúchadh anseo, a léitheoirí, mar go bhfuil sibh uile cosúil liomsa, is dóigh liom, bréan den chogadh idir lucht ‘Tá’ agus lucht ‘Níl’. Tá mo bhealach féin agam le mo rogha a dhéanamh agus seo é.

Cuirim An Pota Amhrais ag fiuchadh. Isteach sa phota caithim na pointí feolmhara, ceann i ndiaidh a chéile. Cuirim salann mo smaointe isteach leis na pointí éagsúla, ceann i ndiaidh a chéile. Má thosaíonn an teas ag ardú, nó má thosaíonn an bhoilgearnach ag blub-blubbáil le pointe feola ar leith, bíonn a fhios agam ansin go bhfuil an píosa feola sin rórighin domsa, ábhar éigin ann nach réiteoidh le mo ghoile, agus go mbeidh deacracht agam é a shlogadh.

B’fhéidir nach bhfuil ciall ná réasún leis an modh oibre sin, ach oibríonn sé go hiontach domsa, agus is annamh bréag sa scéal a d’inis mo Phota Amhrais dom. Nuair nár thug mé aird ar an mblub blubbáil, is minic mé dóite ag an sceitheadh.

Maidir leis an gConradh, tá a chuid oibre déanta ag 'An Pota Amhrais' anois. Cibé fáth atá leis, tá mianach éigin i bhfeoil na bhfocal atá ag teacht ó fhormhór an luchta ‘Níl’ a ardaíonn an teas faoin bpota orm, rud beag níos mó ná mar a dhéanann mianach an luchta ‘Tá’.

Mura dtiocfaidh athrú suntasach ar an scéal idir anois agus an Aoine, beidh mé ag vótáil ar son an Chonartha mar go bhfuilim den bharúil gur bhain an tír seo leas as mianach na feola sin go dtí seo, agus ní duine mór caoireola mé.
.

Fáth na Fóibe

Aithníonn daoine an rud sin, faitíos, nuair a bhuaileann siad leis. Tuigeann siad ar an bpointe go bhfuil faitíos orthu mar go n-airíonn siad é - croí ag preabadh, anáil ag tapú, smaointe ag réabadh…

Agus thuigfeá sin, dá mbeadh faitíos ort – an torann sin thíos staighre agus tú sa teach leat féin, madra nó tarbh fíochmhar i do dhiaidh, duine do leanúint agus tú leat féin ar an mbealach dorcha abhaile, an glaoch gutháin sin a dhúisíonn duine de phreab i lár na hoíche...

Ach cén fáth an faitíos neamhréasúnach, na fóibí sin? Agus tá go leor acu ann. Ina measc tá aracnafóibe/uamhan damhán alla, agrafóibe/uamhan sráide, hidreafóibe/uamhan uisce, clástrafóibe/uamhan clóis, mar shampla.

‘It is believed that heredity, genetics, and brain chemistry combined with life-experiences play a major role.’ dar le Wikipedia. Sea, na géinte sin arís.

Mar sin féin, cén fáth sa sioc a mbeadh faitíos ar dhuine roimh bhananaí (bananaphobia) nó roimh an dea-scéal a chloisteáil (euphobia)? Thuigfeá, b’fhéidir, an ephebiphobia (bheith i bhfaitíos faoi dhéagóirí), an gamophobia (pósadh), nó an gymnophobia (lomnochtacht) mar shampla, ach cén chaoi a maireann an duine le logophobia (focail)! Ní bheidh siad ag léamh an bhlag seo, is dócha.

Cibé scéal é, nílim in ann a theacht ar an ainm cuí don fhóibe atá agam féin, cé nach bhfuilim iomlán cinnte gur fóibe atá ann ar chor ar bith, an dtuigeann sibh. Sórt míchompord a tharlaíonn ionam nuair a bhím timpeall ar bháid nach bhfuil ag bogadh; iad ceangailte go deas, b’fhéidir, taobh an chladaigh, nó ag an gcé, abair.

Ní chuireann sé isteach ná amach orm bheith istigh i mbád, ná bheith ag seoladh i mbád, ach is rud é a tharlaíonn dom agus mé timpeall ar bháid nach bhfuil ag bogadh; an míshuaimhneas sin ionam níos measa arís má bhíonn an taoide amuigh, agus gan aon uisce timpeall ar an mbád ar chor ar bith, nó má bhíonn an bád le feiceáil agam agus é líonta le huisce, nó faoin uisce fiú, mar a fheictear seanbháid scriosta go minic.

Moillíonn m’anáil rud beag nuair a fheicim iad, agus airím faoiseamh ar an bpointe iad imithe as mo radharc. Ní hé nach féidir liom a bheith in aice leo, ach b’fhearr gan a bheith in aice leo, má thuigeann sibh libh mé. Níl ciall ná réasún leis, ar ndóigh, ach sin mar atá.

Anois, céard sa diabhal a tharla riamh i mo shaol, nach eol dom, nó i saol an té a chuir na géinte faiteacha sin ar aghaidh chugam, nach eol dom, le go mbeadh a leithéid ag tarlú, meas tú? Nó, an é gur tharla sé am éigin eile, ‘the survival of the personality after death’ mar a thug Ian Stevenson air?
.

An Dé Deiridh

An Garraíodóir bocht! Níor thug mé aird dá laghad air, ná aire dó, agus muid ar ár mbealach ar ais go Dún na nGall Dé Céadaoin. Bhí mo shúile go hiomlán dírithe agam ar Joe Steve Ó Neachtain, é idir mo dhá láimh agam agus ní raibh mé ag dul ag scaoileadh leis go dtí go mbeadh mo sháith dá shaothair léite agam. Ar ndóigh, ní hé Joe Steve féin a bhí idir mo lámha agam, an dtuigeann sibh, ach a leabhar dánta, An Dé Deiridh, leabhar a bhí ceannaithe agam ní bá luaithe sa lá i nGaillimh.

Más rud go bhfuil neamh ar thalamh, is ann a bhí mé ar an turas sin; mo chloigeann sáite i leathanaigh an leabhair, mo dhé féin ag sú a shaibhris teanga, mé faoi dhraíocht ag a chumas cumadóireachta, mo chroí faoi bhorradh agus biseach ag a bhriathra, briathra a mhúnlaigh sé as créfhocail a dhúchais.

Is cuimhin liom an chéad uair a bhuail mé le Joe Steve. Tharla sé go raibh mé i nGaillimh, ag freastal ar léachtaí san Ollscoil ansin, i Mí an Mhárta anuraidh. Bhí Oíche Fhilíochta ar siúl ag Éigse an Spidéil ‘Biddy Jenkinson agus go leor filí áitiúla’ ag teacht le chéile i mBialann an Bholuisce ann. Suas liom ar mo chapall (bhuel, isteach liom i mo charr, i ndáiríre, ach bhí an Wild West ag glaoch orm, an dtuigeann sibh) agus siar liom ar an Spidéal.

Bhí an áit lán go doras, Joe Steve ina Fhear an Tí, filí fealsúnacha ag roinnt a bhfocal go flaithiúil ar feadh na hoíche. Neamh ar thalamh arís. Ag am sosa, tháinig Joe Steve i mo threo, chuir ceist orm ar mé a bhí ann. Nuair a dheimhnigh mé gur mé a bhí ann gan dabht, d’iarr sé orm mo dhán 'Ciara na Gruaige Rua' a roinnt leis an lucht éisteachta, dá mba mhian liom.

Ba mhór liom an cuireadh uaidh, agus rinne mé amhlaidh, cé go raibh mo dhá ghlúin ag bualadh i gcoinne a chéile teann neirbhíse. Ba mhinic mo dhánta roinnte agam le lucht éisteachta sna Dúnaibh, i nDoire, i Leitir Ceanainn, agus in Inis Eoghain, ach ba é seo an chéad uair agam á roinnt os ard le mo dhream féin. Ach d’éirigh liom gan óinseach iomlán a dhéanamh díom féin, agus ní dhéanfaidh mé dearmad go brách ar na focail thacúla agus spreagúla a roinn Joe Steve liom ina dhiaidh sin. D’fhág sé uchtach san áit ina mbíodh amhras liom, an cineáltas uaidh chomh nádúrtha dúchasach lena shaothar.

I bhfianaise ar an méid sin uaim faoi Joe Steve Ó Neachtain, seo chugaibh an véarsa deireanach óna dhán ‘Claíocha’, óna leabhar dánta iontach ‘An Dé Deiridh’:

‘Leagaim láimh le cion
Ar chlaí
A bhfuil féasóg liath
Le haois ar a aghaidh,
Is mothaím giúin
Ón nglúin a rinne:
nach n-iompaíonn nádúr
a chúl
le cine.’

An Dé Deiridh
Joe Steve Ó Neachtain
Cló Iar-Chonnachta
ISBN 978-1-905560-37-0
.

Amhras agus Daonlathas

Bíonn drogall orm, in amanna, mo smaointe agus mo chuid tuairimí a chur ar phár. Ní hé go mbím amhrasach faoi na smaointe iad féin, ach bíonn amhras orm go bhféadfadh mo thuairimí cuir as do dhaoine eile, nó go ngoillfeadh siad orthu ar aon bhealach. Creidim go bhfuil sé de cheart agam mo smaointe a roinnt, más é sin mo thoil, ach ní chreidim go bhfuil sé de cheart agam aon duine a ghortú, cé nach é sin a bheadh i gceist agam a dhéanamh dá ndéanfainn é, má thuigeann sibh libh mé, a léitheoirí.

Go deimhin, tá daoine ann nach roinneann an cineál drogaill sin liom, daoine nach miste leo a mbriathra a scríobh, nó a labhairt, agus iad ar nós cuma liom faoin gcaoi a rachaidh sé i bhfeidhm ar an léitheoir, nó ar an éisteoir. Nílim a rá go ndéanann siad a leithéid d’aon turas, cé go minic a dhéanann, ach ní chuireann goilliúnacht daoine eile isteach ná amach orthu, cheapfá. Tá a dtuairimí acu, agus ní miste leo iad a roinnt, fiú agus fios acu go bhféadfadh na tuairimí sin raic a thógáil, nó anáil a bhaint de dhuine. Is leosan na smaointe sin, creideann siad iontu, agus tá siad in ann iad a labhairt amach, nó a chur ar phár, gan amhras, gan athsmaoineamh. Is suarach le rá iad na daoine goilliúnacha, shílfeá.

A bhuíochas don daonlathas, tá an ceart againn ár rogha rud a rá nó a scríobh, a fhad is nach bhfuilimid ag briseadh aon dlí, is dócha. Tá próiseas daonlathach sa tír seo, agus tá dlíthe i bhfeidhm dá réir sin. Ná bíodh lá amhrais oraibh faoin bpróiseas daonlathach sin, a léitheoirí, fiú má tá sibh in amhras faoi chuid de na dlíthe ársa amhrasacha. Tá siad ann, mar is eol dúinn uile.

Thar na blianta, tá sé tugtha faoi deara agam go bhfuil smaointe agus tuairimí agamsa nach dtiteann isteach, beag ná mór, le smaointe agus tuairimí go leor daoine eile. Agus tá sé sin ceart go leor. Ní hionann muid uile. Ní hionann ár ngéinte, ní hionann ár n-oiliúint, agus ní hionann ár ndearcadh ar an saol dá bhrí sin. Gan amhras, d’fhéadfadh duine géinte agus oiliúint a roinnt, i gcás clainne mar shampla, gan dearcadh a roinnt. Agus tá sé sin ceart go leor freisin. Níor roghnaíomar ár ngéinte agus, dá bhrí sin, níor roghnaíomar ár ngaolta. Ní féidir ceachtar acu a shéanadh, ach ní hé sin le rá nach féidir dearcadh a shéanadh, mura miste linn an dearcadh sin. Daonlathas ag feidhmiú arís. Níl aon amhras orm faoi sin.

Nílim ag caitheamh amhrais ar na meáin amháin san alt seo, cé go bhfeicim peaca an amhrais ina n-ailt go mion minic, ach táim ag labhairt orainn uile, an tsochaí dhaonlathach. Tá amhras orm, in amanna, go bhfuil daoine maithe amuigh ansin nach bhfuil ag baint úsáide mar is ceart as an tsaoirse a thugann an daonlathas dúinn. Fanann siad ina dtost, nó ina suí ag an gclaí.. Ní deir siad a dhath, fiú nuair a léann siad, nó nuair a chloiseann siad, nó nuair a fheiceann siad rudaí nach n-aontódh siad leo go brách, agus nach bhfuil ceart, go morálta ná de réir dlí. Ní bhacann siad le nithe taobh amuigh dá dtairseach féin. Mura mbaineann rud leo, ní bhaineann siad leis.

Agus tá sé ag tarlú ar feadh na gcianta. Tá daoine ann atá cainteach confach, agus tá daoine ann atá tostach tim. Cén glór a chloistear den chuid is mó? Sea. Ach meas tú cén fáth a dtarlaíonn sé sin, a léitheoir? An é go bhfuil faitíos orthu labhairt amach? Bhfuil an peann borb, an briathar borb, an duine borb níos láidre ná an peann cineálta, an briathar cineálta, an duine cineálta?

Mar a dúirt an t-íobartach ar chlár teilifíse Mhiriam O’Callaghan roinnt seachtainí ó shin, agus é ag labhairt ar an am a chaith sé mar pháiste faoi chúram an stáit i gceann de na hinstitiúidí uafásacha sin,

“Where were all the good people?”
.