Bans na mBan

Dar leis an alt a léigh mé san Irish Times inné, seo mar a chaith dlíthe na tíre seo le Mná na hÉireann i 1970:

1. Ar phósadh dí, dá mba rud é go raibh post aici sa tseirbhís phoiblí, nó le banc, bhí uirthi an post sin a fhágáil.

2. Ní fhéadfadh sí bheith ina ball de choiste cúirte, mar ghiúróir.

3. Ní raibh cead aici ábhair fhrithghiniúna a cheannach.

4. Bhí go leor tithe tábhairne nach dtabharfadh cead isteach di, cé go raibh tithe tábhairne ann a ligfeadh isteach í, ach fear a bheith léi.

5. Ba le fear an tí amháin a d’íoctaí an sochar linbh.

6. Ní raibh sí in ann ordú urchoisc a fháil le toirmeasc a chur ar a fear céile faoi ionsaí a dhéanamh uirthi, is cuma cén drochíde a thabharfadh sé di.

7. Ní raibh seilbh dhleathach ag an mbean phósta ar áras an teaghlaigh, agus d’fhéadfadh a fear céile an teach a dhíol gan a cead.

8. Glacadh leis go raibh caidreamh collaí mar cheart ar an bhfear pósta, fiú murab é toil a chéile mná é.

9. Bhí a sainchónaí cibé áit ina raibh sainchónaí a fear céile, fiú mura raibh sí féin ina cónaí sa tír sin leis.

10. Ní bhfuair sí pá comhionann ar obair chomhionann, Fuair fir pá i bhfad níos airde ná í.

Bhí mé i mo dhéagóir ag an am.
.

Ceart á Cheilt

Más buan mo chuimhne, bhí mé sé bliana d’aois an chéad uair a thug mé é faoi deara. Ar ndóigh, b’fhéidir gur tharla sé ní ba luaithe ná sin, ach sin an chéad chuimhneamh atá agam féin ar an rud. Is léargas é a d’fhan liom ar feadh mo shaoil. Níor athraigh mé m’intinn riamh ar an ábhar. Agus, is mar sin a airím fós, bíodh mé ceart nó mícheart.

Cleachtadh don Chéad Chomaoineach a bhí ann, agus bhí mé ar mo ghlúine ag ráille na haltóra ag an séipéal i dTír an Fhia. Bhí ár rang iomlán, rang a haon, is dócha, saor ó ranganna na scoile, agus bhí na múinteoirí ár réiteach don Chéad Chomaoineach, ócáid a bhí le bheith ann go gairid ina dhiaidh sin.

Bhí an múinteoir, agus cuiditheoir, taobh istigh de na ráillí, ar thaobh na haltóra, agus bhí muidne, rang a haon, ar ár nglúine, ar an taobh eile de na ráillí. Bhí an múinteoir ag glacadh áit an tsagairt, ag dáileadh amach na bpíosaí d’abhlann, agus ag rá ‘Corp Chríost’. Bhí an cuiditheoir á leanúint leis an bpaiteana, agus á chur faoi smigeanna na bpáistí, ar fhaitíos go dtitfeadh an ‘comaoineach’ ar an urlár, de thimpiste. Rud millteanach a bheadh ann dá dtitfeadh an ‘comaoineach’, rud a chonaic mé ag tarlú geábh i séipéal Leitir Móir, agus is dráma é atá fós ar shúile m’aigne, cé nach raibh mé ach an-óg ag an am.

Cibé scéal é, bhí mise ar dhuine de na páistí deireanacha sa líne ag na ráillí ag an gcleachtadh, agus bhí mé ag coinneáil súil ghéar ar mo chomhghleacaithe, le cinntiú go ndéanfainn féin an rud ceart, an rud a bhí a dhéanamh acusan, bhí súil agam – lámha le chéile, abair ‘áiméan’ nuair a déarfadh an múinteoir ‘Corp Chríost’, cuir do chloigeann siar, dún do shúile, cuir amach do theanga, glac leis an gcomaoineach, dún do bhéal, cloigeann síos arís in ómós, coisriceann tú féin, éirigh go réidh agus go cúramach, agus siúl leat go dtí do shuíochán, cloigeann síos go hómósach.

Is cuimhin liom an fhainic a fuaireamar maidir leis an gcomaoineach a bhí anois inár mbéal – gan d’fhiacail a ligean in aice leis, sé sin le rá, ná cogain é, ar ór ná ar airgead, agus gan é a shlogadh, más buan mo chuimhne, go dtí go rabhamar ar ais sa suíochán as ar thángamar; agus é a shlogadh ansin, i gcuideachta paidre, súile dúnta arís, cloigeann síos arís, in ómós.

An faitíos a bhíodh orm féin, agus is fiorfhaitíos a bhíodh ann, ná go rachainn isteach sa suíochán mícheart ar mo bhealach ar ais - nílim iomlán cinnte nach peaca marfach a bheadh ansin freisin, dá dtarlódh a leithéid – agus is minic fonn múisce orm teann faitís go ndéanfainn é, nó go gcuirfinn m’fhiacail ar an gcomaoineach. Go sábhála cibé Cé sinn, ach ní raibh sé ceart, ar chor ar bith, an cineál sin faitís a bheith ar pháiste, ach sin mar a bhíodh, agus sin mar a d’fhulaing mise ag lámha an chreidimh a brúdh orm ag an am.

Ar aon nós, bhí mé ar mo ghlúine ag na ráillí, lá úd an chleachtaidh, agus bhí an múinteoir ag teacht níos gaire. Thosaigh an fonn múisce arís, an faitíos ag méadú i rith an ama, an faitíos go ndéanfainn botún, an faitíos go dtitfeadh an ‘comaoineach’ ar an urlár. Cé nach raibh ann ach cleachtadh, bhí mé iontach buartha, mar sin féin. Agus rith an smaoineamh liom an lá sin, gan mé ach sé bliana d’aois, ‘Níl sé seo ceart!’.

Níor athraigh m’intinn ón léargas sin ó shin. Ní raibh sé ceart an t-am sin, agus níl sé ceart fós, go gcuirfeadh aon chreideamh, ná aon sagart, an oiread sin faitís i gcroí páiste. Ach tharla sé, agus tharla rudaí i bhfad níos measa ag lámha na sagart. Chan chuile shagart, ach i bhfad barraíocht acu, mar is eol dúinn anois.

Agus, níos measa arís, bhí daoine istigh agus taobh amuigh den eaglais ar an eolas faoi, agus lig siad leis leanúint ar aghaidh, in áit amháin nó in áit eile, ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. Agus, níos measa ná sin arís, chuidigh siad leis an gceilt, agus, dá bhrí sin, chuir siad leis an bpian, agus chuidigh siad leis na sagairt an faitíos a mhéadú i gcroíthe na bpáistí soineanta.

Ní raibh sé sin ceart.
.

Fáth na Fóibe

Aithníonn daoine an rud sin, faitíos, nuair a bhuaileann siad leis. Tuigeann siad ar an bpointe go bhfuil faitíos orthu mar go n-airíonn siad é - croí ag preabadh, anáil ag tapú, smaointe ag réabadh…

Agus thuigfeá sin, dá mbeadh faitíos ort – an torann sin thíos staighre agus tú sa teach leat féin, madra nó tarbh fíochmhar i do dhiaidh, duine do leanúint agus tú leat féin ar an mbealach dorcha abhaile, an glaoch gutháin sin a dhúisíonn duine de phreab i lár na hoíche...

Ach cén fáth an faitíos neamhréasúnach, na fóibí sin? Agus tá go leor acu ann. Ina measc tá aracnafóibe/uamhan damhán alla, agrafóibe/uamhan sráide, hidreafóibe/uamhan uisce, clástrafóibe/uamhan clóis, mar shampla.

‘It is believed that heredity, genetics, and brain chemistry combined with life-experiences play a major role.’ dar le Wikipedia. Sea, na géinte sin arís.

Mar sin féin, cén fáth sa sioc a mbeadh faitíos ar dhuine roimh bhananaí (bananaphobia) nó roimh an dea-scéal a chloisteáil (euphobia)? Thuigfeá, b’fhéidir, an ephebiphobia (bheith i bhfaitíos faoi dhéagóirí), an gamophobia (pósadh), nó an gymnophobia (lomnochtacht) mar shampla, ach cén chaoi a maireann an duine le logophobia (focail)! Ní bheidh siad ag léamh an bhlag seo, is dócha.

Cibé scéal é, nílim in ann a theacht ar an ainm cuí don fhóibe atá agam féin, cé nach bhfuilim iomlán cinnte gur fóibe atá ann ar chor ar bith, an dtuigeann sibh. Sórt míchompord a tharlaíonn ionam nuair a bhím timpeall ar bháid nach bhfuil ag bogadh; iad ceangailte go deas, b’fhéidir, taobh an chladaigh, nó ag an gcé, abair.

Ní chuireann sé isteach ná amach orm bheith istigh i mbád, ná bheith ag seoladh i mbád, ach is rud é a tharlaíonn dom agus mé timpeall ar bháid nach bhfuil ag bogadh; an míshuaimhneas sin ionam níos measa arís má bhíonn an taoide amuigh, agus gan aon uisce timpeall ar an mbád ar chor ar bith, nó má bhíonn an bád le feiceáil agam agus é líonta le huisce, nó faoin uisce fiú, mar a fheictear seanbháid scriosta go minic.

Moillíonn m’anáil rud beag nuair a fheicim iad, agus airím faoiseamh ar an bpointe iad imithe as mo radharc. Ní hé nach féidir liom a bheith in aice leo, ach b’fhearr gan a bheith in aice leo, má thuigeann sibh libh mé. Níl ciall ná réasún leis, ar ndóigh, ach sin mar atá.

Anois, céard sa diabhal a tharla riamh i mo shaol, nach eol dom, nó i saol an té a chuir na géinte faiteacha sin ar aghaidh chugam, nach eol dom, le go mbeadh a leithéid ag tarlú, meas tú? Nó, an é gur tharla sé am éigin eile, ‘the survival of the personality after death’ mar a thug Ian Stevenson air?
.

Ceacht le Foghlaim

Tháinig cuimhne eile chun cinn chugam agus mé ag tagairt, ní ba luaithe, ar an gcaoi a láimhseálann daoine an teanga ‘ársa’ s’againne. Táim ag roinnt an scéil anseo, sula ndéanfaidh mé dearmad é a roinnt arís, le hábhar machnaimh a thabhairt daoibh i leith thodhchaí na teanga.

Bhí comhrá agam le bean óg, níl sé i bhfad ó shin, ar ealaíontóir í. Is bean í atá tugtha don Ghaeilge, ach an oiread liom féin, agus tá spiorad Gaelach le feiceáil ina cuid oibre, ach amháin nach focail a bhíonn in úsáid aici, ach cruthaíonn sí íomhánna ar bhealaí eile.

Bhí a fhios agam, ó bheith ag caint léi, go raibh Gaeilge líofa aici agus gur de bhunadh na Gaeltachta í, ach dúirt sí liom gurb í an Béarla a bhí mar theanga chumarsáide aici lena cairde; nós é sin a tháinig chun cinn agus í ar an meánscoil sa Ghaeltacht, is cosúil. Cé go raibh Gaeilge ar a dtoil acu uile, bhí siad óg agus bhí na cláir faiseanta tharraingteacha uile ar an teilifís an t-am sin craolta trí mheán an Bhéarla, agus tháinig nathanna cainte an Bhéarla chun cinn go mór ina gcomhrá dá bhrí sin.

Bhí sí sásta Béarla a labhairt lena cairde ar scoil agus an Ghaeilge a labhairt sa bhaile, agus tá an dá theanga aici go líofa, agus go healaíonta, fós. Mar sin féin, agus gan mé ag súil ar chor ar bith leis mar go raibh an chuid sin den chomhrá a bhain leis an gcoimhlint idir an dá theanga pléite againn agus bhíomar, faoin am seo, ag labhairt ar chúrsaí ealaíne, thosaigh sí ag caint, arís, ar a cuid ama sa mheánscoil.

Dar léi, tá seans ann gur chuir, agus go gcuireann, an chaoi a múintear Gaeilge ar an meánscoil bac ar ealaíontóirí, is cuma cén meán atá in úsáid ag an ealaíontóir. Cén chaoi? Nuair a bhíodh aistí Béarla le scríobh acu sa mheánscoil, tugadh cead a gcinn dóibh an t-ábhar a láimhseáil mar ba mhian leo, agus a bheith chomh healaíonta agus chomh cruthaitheach agus a ba mhian leo. Ach, a dúirt sí, níorbh ionann leis na haistí Gaeilge. Bhí orthu cloígh le sean-nathanna cainte agus le seanfhocail mar go raibh marcanna sa bhreis ag dul dá leithéidí, agus bhíodh ar go leor acu, nach raibh Gaeilge ar a dtoil acu, an aiste a fhoghlaim de ghlan mheabhair ar fhaitíos nach bhfaighidh siad na marcanna.

Ní raibh deis aici aon rud nua a chruthú sna haistí Gaeilge, mar a bhíodh sna haistí Béarla agus, mar ealaíontóir, níor fheil sé sin di. Mar aon le gach ealaíontóir, bíonn uirthi a bheith ag cruthú rudaí; ag tabhairt saoirse dá smaointe le go mbeidh sí in ann ealaíon nua a aimsiú as eispéireas na linne seo. Bhí deis níos fearr aici é sin a dhéanamh sna haistí Béarla.

Mura dtabharfaimid deis don aos óg sna meánscoileanna an tsaoirse chéanna a bheith acu leis an nGaeilge agus atá acu leis an mBéarla, mura dtabharfaimid aghaidh ar ábhar nua cruthaitheach an lae inniu seachas ábhar na haimsire caite, ní bheidh seanfhocail nuachumtha ná nathanna cainte nuachumtha Gaeilge againn le roinnt amach anseo. San áit nach mbíonn athnuachan…Tar ar ais, a Mhic an Easpaig!

Bhfuil focal nuachumtha Gaeilge ann do hunk nó babe? Tá sa Bhéarla anois, is cosúil – he’s a finer. Teanga ag fás. Des, is finer thú, go bhfaighidh mé focal nuachumtha Gaeilge a fheileann duit ar aon nós…