Na Tumchónaithe Gaeilge

Le mo thaobh sa charr, ar mo bhealach abhaile Dé Domhnaigh seo caite, bhí mo chara dhil, Bean an tSléibhe, bean a bhí tar éis seomra a roinnt liom, ón Aoine, in Áras Ghleann Cholm Cille, áit ar chaith mé féin agus í féin an deireadh seachtaine, ag tumchónaí le scór daoine eile.

Céard go díreach atá i gceist le ‘tumchónaí’? Bhuel, le scéal fada a dhéanamh níos faide giorra, is ar bhlag Sheáin Mhóir a chonaic mé an focal, agus is eisean a mheall mé chuig an Áras leis na focail seo ar a bhlag ‘Ar mhaith leat deis a bheith agat Gaeilge a labhairt le foghlaimeoirí eile? Nó má tá tú líofa, ar mhaith leat cuidiú le foghlaimeoirí?’

Bhuel, bhí m’aird aige faoin am sin, agus níor theastaigh mórán meallta eile uaim, nuair a chonaic mé nach raibh le híoc agam ach €50 ar an iomlán, ‘leaba agus bia san áireamh’, agus é geallta ag Séan Mór gur ‘ócáid shóisialta’ a bheadh ann, go mbeadh gach duine ag ‘cuidiú lena chéile’ agus ‘deas cairdiúil lena chéile’.

Ar ndóigh céard eile a bheadh uait, a Áine, arsa mé féin liom féin, agus thug mé Bean an tSléibhe liom, ó tharla í chomh fiosrach liom féin, agus í ábalta bheith ‘deas cairdiúil’, freisin.

An raibh am ar dóigh againn? Bhí, go deimhin, le gach rud eagraithe go hiontach ag Craobh Mhic an Chrosáin de Chonradh na Gaeilge, an dream a reáchtáil an deireadh seachtaine lánGhaeilge seo. Bhí cuid againn ann a raibh Gaeilge dhúchasach againn, cuid eile againn a raibh Gaeilge líofa fhoghlamtha, cuid eile fós ag foghlaim; ach gan focal Béarla á labhairt eadrainn uile, ach ar éigean.

An chéad oíche, d’fhoghlaimíomar, agus chasamar, amhráin as Gaeilge. Bhí cúpla gloine fíona ólta, agus an dinnéar ite againn faoin am sin, dinnéar a bhí eagraithe go hiontach ag bean Sheáin Mhóir, Gina, muid uile ag cuidiú leis an réiteach, agus leis an nglanadh ina dhiaidh sin.

Gloine fíona eile, neart comhrá, dán nó dhó uaimse, agus ansin d’imríomar cluiche, na mná i gcoinne na bhfear. Sórt cluiche mar ‘Pictionary’ a bhí ann, ach gur ainmneacha scannán a bhí le tomhas againn. Bhí ormsa, mar shampla, ‘Ceithre Bhainis agus Tórramh’ a tharraingt ar an gclár bán, i bhfoirm pictiúr, an dtuigeann sibh.

Bhí trí nóiméad ag na mná le ciall a dhéanamh de mo dhrochealaín, agus an freagra ceart a aimsiú. Faoi dheireadh an chluiche, bhí an bua ag na leaids. Seán Mór a bhí ina mhaor ama acu againn, agus ba í Gina a chinntigh go bhfuair muid uile deis ag an gclár bán, más buan mo chuimhne.

Maidin lá arna mhárach, tar éis bricfeasta breá Gaelach, bhí rogha againn - turas báid, siúlóid bhóthair, nó siúlóid sléibhe. Chuaigh ceathrar ar an turas báid, seisear ar shiúlóid bhóthair, agus dosaen againn ar shiúlóid sléibhe, slí an Tower Loop, áit a bhfacamar radhairc áille.

Dinnéar sa bhaile um thráthnóna, agus ansin Tí Bhiddy an oíche sin, le haghaidh seisiún ceoil. Bhí uirlisí ag ceathrar nó cúigear den chomhluadar, agus chasamar, sa phub, na hamhráin a bhí foghlamtha againn an oíche roimhe. Rinneadh, ahem, iarracht ar bheagán damhsa Gaelach a dhéanamh i lár an urláir ann, ach, fiú mura raibh na céimeanna ar eolas mar is ceart, bhí craic san iarracht uainn.

Ag deireadh na hoíche, rinne fear an tí, nár laga a Ché é, bairbeciú dúinn, sular bhuaileamar bóthar ar ais go dtí an tÁras, ar an mbus a bhí eagraithe ag Mícheál/Seán roimh ré.

Maidin lá arna mhárach, bhí bricfeasta mór Gaelach eile againn, le Gina ag treorú chúrsaí na cistine, gach duine agus a jab féin le déanamh aige nó aici, ag réiteach bia, nó ag glanadh tí. D’fhan cuid againn san Áras ag comhrá agus ag caint, as Gaeilge ar ndóigh, agus chuaigh cuid againn ar shiúlóid eile, go Málainn Mhóir.

Thug Seán Mór carnán leabhar as Gaeilge leis, rud a thug deis dúinn leabhair a fheiceáil nach raibh feicthe cheana againn, b’fhéidir. Chuireamar uile a chéile ar an eolas faoi shuímh idirlín úsáideacha na Gaeilge, agus chaitheamar seal, anseo agus ansiúd, ag breathnú ar na suímh éagsúla, ar ríomhaire Sheáin Mhóir.

Ag a dó a chlog, d’fhágamar slán lena chéile, gach duine ag imeacht leis, nó léi, ina charr féin. Ar an mbealach abhaile, arsa Bean an tSléibhe liom, ‘Nach raibh an deireadh seachtaine sin iontach suimiúil!’ Agus, ar ndóigh, bhí an ceart aici. Bhíomar uile ag roinnt eolais lena chéile, bhíomar uile ag foghlaim, agus bhí craic nach beag againn ag an am céanna.

Comhghairdeas le Séan Mór, lena bhean uasal, Gina, le Mícheál Ó Dufaigh, le Craobh Mhic an Chrosáin de Chonradh na Gaeilge, as an deireadh seachtaine iontach sin a chur ar fáil dúinn. Is fada liom go mbeidh an chéad deireadh seachtaine eile ‘tumchónaí Gaeilge’ ann.
.

Keith, Ken agus Paddy Barry

Éistigí, le bhur dtoil, a léitheoirí, má bhíonn deis agaibh, leis na comhráite sin a bhí ar chlár Marion Finucane ar maidin inniu, Dé Sathairn, an 19 Meán Fómhair, 2009, rud beag roimh mheán lae, agus a chríochnaigh ag meán lae.

Tá sí i gcomhrá le Ken, athair le Keith Barry, garmhac le Paddy Barry, an seanfhear bocht sin, 82, a fágadh gan aithne gan urlabhra ina theach féin i bPort Láirge oíche Dé Céadaoin, tar éis an ionsaithe uafásaigh sin a rinneadh air.

Éist le Ken, agus lena mhac, Keith, a bhí ag labhairt le Marion díreach roimhe, agus má bhíonn fonn ort, éist leis na focail ‘cearta’ a thagann ó Dermot Ahern, ár Aire Dlí agus Cirt, Comhionannais, agus, ahem, Athchóirithe Dlí, agus é i gcomhrá le Marion ina dhiaidh sin, na ‘focail chearta’ sin uaidh ag tarlú mar thoradh ar chomhrá Keith le Marion; comhrá Ken ag tarlú mar thoradh ar chomhrá Dermot Ahern le Marion.

Go sábhála Cé sin, a léitheoirí, ach céard atá i ndán don tír seo ar chor ar bith! Agus, céard sa sioc a dhéanfar le haire a thabhairt mar is ceart agus mar is cóir, agus mar atá tuillte acu uile, dár bpinsinéirí bochta leochaileacha éislinneacha eaglacha?
.

An Cnuasach Cuimhní

Taitníonn sé go mór liom nuair a bhíonn cuairteoirí anseo sa teach. Is mór liom cuideachta mo chairde agus mo mhuintir, mo dhream féin. Nuair a bhíonn siad anseo, bíonn comhrá agus craic agam leo i rith an ama, an nasc eadrainn á dhaingniú le téada na gcuimhní cinn.

Agus mé ina gcomhluadar, líontar spás éigin ionam, áit ina mbailítear le chéile an taisce sin ar a dtugaim An Cnuasach Cuimhní. Nuair a theastaíonn uaim athnuachan nó athmhachnamh a dhéanamh ar an gceangal a chum na cuimhní, má bhím uaigneach ina uireasa, isteach liom sa spás sin, osclaím An Cnuasach Cuimhní, agus léim na leathanaigh ar a bhfuil mo thaisce breactha.
.

Beannacht na gCuairteoirí

Tá dream cuairteoirí díreach ar shiúl, agus an teach le réiteach agam anois don chéad dream eile atá ag teacht ar an Satharn. Is mór liom cuideachta mo chuairteoirí, cé nach mbíonn deis agam aon scríbhneoireacht a dhéanamh nuair a bhíonn daoine thart. Bíonn na laethanta leo lán go béal, ag turasóireacht, ag ithe agus ag ól, agus ag comhrá. Is é mo thuairim, cibé faoin scríbhneoireacht, gur fiú am a chaitheamh le daoine, go háirithe leo siúd a chuireann go mór le do shaol.

Feictear dom, agus mé ag comhrá le mo chuairteoirí, daoine atá páirteach i mo shaol cé nach bhfeicim iad go rómhinic, nach mbeadh mo shaol iomlán gan iad. Tá siad sa chúlra go minic, ach is gearr uatha an bóthar a thabharfadh chuig mo thaobh iad dá mbeadh gá leis sin; dá mbeadh tacaíocht uaim, dá mbeadh ócáid le ceiliúradh, dá mbeadh ócáid le cásamh.

Tá siad ag teacht, dream i ndiaidh dreama, ag roinnt aoibhneas mo thí nua liom féin agus leis an nGarraíodóir. Tá chuile chuairt ag cur le stór na gcuimhní cinn. Tá siad ag beannú Ceann Scríbe.

Dán beag uaim:

Ó Theach go Teach

An Seanteach

Ballaí balbha maol
Tais
Ag fágáil slán
Le breacadh na beatha
Agus téagar na dúigh dofheicthe
A scríobh scéalta na staire
Ó thaisce an teaghlaigh
A chum na cuimhní cinn
A bhéarfaidh siad leo

An Teach Nua

Ballaí balbha réidh
Tirim
Ag feitheamh
Le breacadh na beatha
Agus taise na dúigh dofheicthe
A scríobhfaidh scéalta an todhchaí
Ó thaisce an teaghlaigh
A chumfaidh na cuimhní cinn
A bhéarfaidh siad leo
.

Lá na nAithreacha

Is é inniu an 21 Meitheamh, an Lá is Faide den Bhliain, nó Grianstad an tSamhraidh mar a thugtar air go minic. Is é inniu Lá na nAithreacha, sa tír seo ar aon nós.

“Happy Father’s Day” a dúirt an Garraíodóir liom ar maidin, fios maith aige go raibh dearmad iomlán glan déanta agamsa den ócáid mhór seo. Ach, ní ormsa atá an locht, an dtuigeann sibh, ach ar mo pháistí. Is orthusan atá an locht mar nach bhfuil siad ina gcónaí linn níos mó. Níl siad anseo, mar a bhíodh chuile bhliain eile go dtí seo ó rugadh iad, le mise a thabhairt ar m’aire faoin lá mór seo.

Agus, níl m’athair féin beo, faraor. D’fhág sé an saol seo, gan súil agam lena imeacht, cuireadh faighte aige ó áit éigin eile i bhfad ón saol seo, agus i bhfad ó mo thuiscint. Bhí mé fós ró-óg, ag 28 bliana d’aois, le hathair a chailleadh chomh tobann sin, agus gan choinne. Is dócha nach mbíonn aois ar bith feiliúnach do chaillteanas chomh mór sin, ach nuair a fheicim mo pháistí féin, An Bhean Neamhspleách beagnach ar chomhaois liom féin nuair a chaill mé m’athair, tuigim go rómhaith arís an tábhacht a bhaineann le hathair i saol clainne, is cuma cén aois iad na páistí, is cuma cén aois an t-athair.

“I wish I had childhood memories of my father.” a dúirt bean liom an tseachtain seo. Anois, tá athair na mná seo fós beo agus tá sí iontach mór leis, agus chuir an ráiteas sin uaithi iontas orm. “What do you mean?” a d’iarr mé féin. Chuir a freagra brón orm. “He’s such a lovely man, but he was never there when we were younger, always working or playing golf or some such. When he was around, he was lovely, but I’d love to have memories of him bringing us to the beach, or for walks, or having long chats with us, like he does now.” a dúirt sí.

Tá cuimhní cinn iontacha agam ó m’athair, agus faoi m’athair. Chaith sé go leor ama inár gcuideachta agus muid óg, ag comhrá linn, ag spraoi linn, ár dteagasc, ár dtreorú. Chuir sé smacht orainn, mar ba ghá go minic, ach thug sé barróga go fial dúinn; an bharróg dheireanach uaidh fós úr i mo chuimhne, mar nach bhfaighidh mé aon cheann eile uaidh go brách, ar an saol seo ar aon nós. Nílim iomlán cinnte faoin todhchaí, an dtuigeann sibh.

Cibé scéal é, tabharfaidh mé an Garraíodóir liom amach le haghaidh greim le hithe ar ball; bronntanas beag uaim, an smaoineamh mall ag teacht chugamsa, an cuireadh mall ag teacht chuigesean, ach mo bhuíochas dá thacaíocht thar na blianta iomlán dáiríre buan mar sin féin. Ní bhíonn gá le cártaí eadrainn, go minic. Is maith atá a fhios aige gur ar scáth a chéile a mhair muid an tuismitheoireacht a rinneamar, agus atá fós á dhéanamh, bíodh is go bhfuil ár bpáistí tógtha anois, agus is maith atá a fhios aige go mbeidh siad anseo ar ball, iad á mhilleadh le bronntanais agus barróga, freisin.

Ach, seo mo chomhairle agus mo bheannacht chuig na haithreacha uile atá á léamh seo inniu – am a chaitheamh, ní inniu amháin ach go rialta, i gcomhluadar bhur bpáistí. Agus, roinnigí barróga go minic leo. Bíodh na barróga sin láidir, agus lán le grá, meas, agus sonas. Tá na barróga sin iontach tábhachtach ar fad, mar nach bhfuil a fhios ag aon duine againn cén bharróg í an bharróg dheireanach.

Bainigí sult as an lá, a fheara.
.

Ceacht le Foghlaim

Tháinig cuimhne eile chun cinn chugam agus mé ag tagairt, ní ba luaithe, ar an gcaoi a láimhseálann daoine an teanga ‘ársa’ s’againne. Táim ag roinnt an scéil anseo, sula ndéanfaidh mé dearmad é a roinnt arís, le hábhar machnaimh a thabhairt daoibh i leith thodhchaí na teanga.

Bhí comhrá agam le bean óg, níl sé i bhfad ó shin, ar ealaíontóir í. Is bean í atá tugtha don Ghaeilge, ach an oiread liom féin, agus tá spiorad Gaelach le feiceáil ina cuid oibre, ach amháin nach focail a bhíonn in úsáid aici, ach cruthaíonn sí íomhánna ar bhealaí eile.

Bhí a fhios agam, ó bheith ag caint léi, go raibh Gaeilge líofa aici agus gur de bhunadh na Gaeltachta í, ach dúirt sí liom gurb í an Béarla a bhí mar theanga chumarsáide aici lena cairde; nós é sin a tháinig chun cinn agus í ar an meánscoil sa Ghaeltacht, is cosúil. Cé go raibh Gaeilge ar a dtoil acu uile, bhí siad óg agus bhí na cláir faiseanta tharraingteacha uile ar an teilifís an t-am sin craolta trí mheán an Bhéarla, agus tháinig nathanna cainte an Bhéarla chun cinn go mór ina gcomhrá dá bhrí sin.

Bhí sí sásta Béarla a labhairt lena cairde ar scoil agus an Ghaeilge a labhairt sa bhaile, agus tá an dá theanga aici go líofa, agus go healaíonta, fós. Mar sin féin, agus gan mé ag súil ar chor ar bith leis mar go raibh an chuid sin den chomhrá a bhain leis an gcoimhlint idir an dá theanga pléite againn agus bhíomar, faoin am seo, ag labhairt ar chúrsaí ealaíne, thosaigh sí ag caint, arís, ar a cuid ama sa mheánscoil.

Dar léi, tá seans ann gur chuir, agus go gcuireann, an chaoi a múintear Gaeilge ar an meánscoil bac ar ealaíontóirí, is cuma cén meán atá in úsáid ag an ealaíontóir. Cén chaoi? Nuair a bhíodh aistí Béarla le scríobh acu sa mheánscoil, tugadh cead a gcinn dóibh an t-ábhar a láimhseáil mar ba mhian leo, agus a bheith chomh healaíonta agus chomh cruthaitheach agus a ba mhian leo. Ach, a dúirt sí, níorbh ionann leis na haistí Gaeilge. Bhí orthu cloígh le sean-nathanna cainte agus le seanfhocail mar go raibh marcanna sa bhreis ag dul dá leithéidí, agus bhíodh ar go leor acu, nach raibh Gaeilge ar a dtoil acu, an aiste a fhoghlaim de ghlan mheabhair ar fhaitíos nach bhfaighidh siad na marcanna.

Ní raibh deis aici aon rud nua a chruthú sna haistí Gaeilge, mar a bhíodh sna haistí Béarla agus, mar ealaíontóir, níor fheil sé sin di. Mar aon le gach ealaíontóir, bíonn uirthi a bheith ag cruthú rudaí; ag tabhairt saoirse dá smaointe le go mbeidh sí in ann ealaíon nua a aimsiú as eispéireas na linne seo. Bhí deis níos fearr aici é sin a dhéanamh sna haistí Béarla.

Mura dtabharfaimid deis don aos óg sna meánscoileanna an tsaoirse chéanna a bheith acu leis an nGaeilge agus atá acu leis an mBéarla, mura dtabharfaimid aghaidh ar ábhar nua cruthaitheach an lae inniu seachas ábhar na haimsire caite, ní bheidh seanfhocail nuachumtha ná nathanna cainte nuachumtha Gaeilge againn le roinnt amach anseo. San áit nach mbíonn athnuachan…Tar ar ais, a Mhic an Easpaig!

Bhfuil focal nuachumtha Gaeilge ann do hunk nó babe? Tá sa Bhéarla anois, is cosúil – he’s a finer. Teanga ag fás. Des, is finer thú, go bhfaighidh mé focal nuachumtha Gaeilge a fheileann duit ar aon nós…

Bróga na Maidine

Bím i mo shuí roimh an nGarraíodóir (m’fhear, agus tá scéal taobh thiar den leasainm sin a roinnfidh mé libh amach anseo) an chuid is mó den am. Creidim go n-éiríonn scríbhneoirí, nó daoine a dtaitníonn scríbhneoireacht leo, luath go maith ar maidin go hiondúil. Bíonn barraíocht ag dul ar aghaidh i mo chloigeann go minic agus faighim faoiseamh as na smaointe sin a chur ar pár. Mo chuimhne, ceist agam oraibh! Cé acu is cirte – ‘ar pár’ nó ‘ar phár’? Tá ‘ar phár’ sa chaint agus, seans, sa chaighdeán, ach tá ‘ar pár’ ag Dinneen agus ag WinGléacht. Bhur mbarúil?

Ar aon nós, bíonn péirí bróg ag bun an staighre romham chuile mhaidin. Aithním iad den chuid is mó mar is ann a fhágann mo chlann féin, agus an Garraíodóir, a mbróga chuile oíche. Mise an t-aon duine a thugann mo bhróga liom agus mé ag dul suas an staighre chun leapa, mar go mbíonn siad ar mo chosa go minic is dócha!

Ag an deireadh seachtaine, is minic a bhíonn bróga ann nach n-aithním. B’amhlaidh ar maidin. Bhí sé de nós riamh ag mo pháistí cara nó dhó a thabhairt leo abhaile san oíche dá mba rud é nach raibh an cara sin in ann tacsaí a fháil abhaile; nós a mholamar mar thuismitheoirí, seachas iad a fhágáil san fhuacht nó san fhearthainn, nó, níos measa arís, iad a fhágáil leo féin i gcontúirt. Mar sin, ag an deireadh seachtaine, is iomaí duine sa bhreis a chloisim ag teacht anuas an staighre, agus iad slán sábháilte, ach amháin go mbíonn póit ar dhuine nó dhó acu! Bíonn an taephota réidh faoi choinne na faidhbe sin!

Ar aon nós, tá an cailín is sine againn sa bhaile don deireadh seachtaine, agus bhí sí féin agus a siblíní ar an town aréir. Is maith leis an nGarraíodóir comhrá a bheith aige leis na páistí, go háirithe ar maidin. Maíonn sé gurb é sin an t-am is fearr le heolas a fháil uatha mar go mbíonn siad róthuirseach le bheith faireach ar an gcomhrá leis! Buaileann sé cnag ar dhoras an tseomra ar dtús, le cinntiú go bhfuil an duine sa seomra sin ina d(h)úiseacht, agus isteach leis má chloiseann sé ‘Yes, Dad!’ Is minic a chloisim é féin agus na páistí thuas staighre ag comhrá agus ag gáire le chéile, go háirithe anois agus iad uile ina bhfichidí. Níl an Garraíodóir. Ina fhichidí. Chan a cholainn ar aon nós.

Ach, le blianta beaga anuas, breathnaíonn sé ar na bróga ag bun an staighre sula mbuaileann sé cnag ar dhoras ar bith. Tá fáth leis sin. Níor mhaith leis siúl isteach i seomra ar bith ar fhaitíos go mbeadh duine, nach mbeadh ar a aithne, istigh roimhe. Maidin inné, bhí péire amháin ann nár aithin sé agus chaith sé an mhaidin ag siúl timpeall na háite ag iarraidh a shamhlú cén seomra ina raibh úinéir na mbróg. An fear bocht. Bhí fanacht fada air mar níor éirigh ceachtar den triúr, ná úinéir na mbróg strainséartha, go dtí tráthnóna. Tá dhá phéire bróg nach n-aithním ag bun an staighre ar maidin. Beidh sé ina chraic ar ball!

Garraíodóir

D’fhéach mé ort
Do dhroim cromtha
Sa gharraí ar chúl an tí

Do lámha ag obair
Ag tochailt agus ag tarraingt
Tríd an gcré agus na bplandaí

Plandaí a d’fhás lenár bpáistí
A bpréamhacha láidir,
A n-áilleacht nochtaithe
Faoi do chúram agus do chothú

Sheas tú go mall
Uallach na haoise ar do chnámha
Ach sásamh do shaothair
Breactha ar d’éadan cineálta

Shéid tú póg i mo threo,
síol eile á chur
ag an ngarraíodóir
a choinníonn mo ghrá faoi bhláth.