An Litriú Caighdeánach

Ó am go chéile, léim alt atá, i mo thuairimse, chomh ciallmhar staidéarach stuama sin go mbíonn orm an scéal a roinnt le daoine ar an bpointe, a léitheoirí. Is amhlaidh a tharla dom an tseachtain seo agus mé ag léamh ailt in Feasta na míosa seo, alt le Brian Ó Baoill dar teideal, ‘An Caighdeán – An Séimhiú srl.’

Anois, tá a fhios agam go bhfuil cuid agaibh, seans, bréan den chaint uile faoin gcaighdeán 'nua' seo, agus tuigim daoibh. Mar sin féin, le bunú an CSA i mbliana, tá deis againn anois ár gcuid a dhéanamh don teanga, ar mhaithe le beatha na teanga, agus ar mhaithe le foghlaimeoirí na teanga, gan cur isteach ná amach ar an gcainteoir, ná ar an scríbhneoir, dúchais.

Cé go bhfuil mo chéad aighneacht istigh agam féin an geábh seo, ní raibh mé ach beo ar éigean, i 1958, nuair a tugadh buntreoir do choiste stiúrtha na bliana sin, buntreoir a mhol ‘an rialtacht agus an tsimplíocht a lorg’, le go mbeadh Caighdeán Oifigiúil simplí againn. Bhuel, ní dóigh liom gur mar sin a tharla, ach tá súil agam gur mar sin a tharlóidh an t-am seo.

Mar sin féin, óna bhfuil cloiste ag Brian Ó Baoill ón gCoiste nua go dtí seo, sé a bharúil nach mbeidh ann ach ‘praiseach eile anuas ar an bpraiseach atá ann cheana féin’. Tá seans gur ‘comhghéilleadh’ idir na canúintí a bheas ann arís, agus mar thoradh air sin beidh ‘Na mílte rialacha, forialacha, eisceachtaí…’ ann, dar leis.

Rinne sé liosta dúinn den sórt rud a tharla cheana leis an gcaighdeánú i 1958, athruithe a tharla de thoradh an chomhghéillte, is dócha. Bhí focail fearacht ‘is gnáth’, ‘go hiondúil’, ‘ach amháin’, ‘más ionann’, ‘murab ionann’, ‘de ghnáth’, ‘is féidir’, ‘mura mbíonn’, ‘i bhformhór’, ‘ní minic’, ‘seachas’, ‘mura’, ‘is iondúil, ‘ní gnáth’, agus ‘móide’ in úsáid go rialta síos tríd an gcaighdeán sin, gan trácht ar líon na n-eisceachtaí atá ann:

aidiachtaí (18 sraith d’eisceachtaí),
ainmfhocail (25 sraith d’eisceachtaí),
foirm an ainmnigh in ionad an ghinidigh (5 sraith d’eisceachtaí),

agus níl ansin uaidh ach sampla beag den phraiseach inar fágadh an foghlaimeoir bocht.

Tá ‘an-imní’ ar Bhrian, agus tuigim dó. Tá an teanga ‘Ró-dheacair…Ró-chasta’ don fhoghlaimeoir, agus tá deis iontach againn anois rud éigin a dhéanamh faoin deacracht agus faoin gcastacht sin, seans nach mbeidh againn arís, b’fhéidir.

Freagra na faidhbe ó Bhrian - ‘Foghlaim na Gaeilge a dhéanamh níos éasca’, trí ‘an gramadach a shimpliú go mór’ agus ‘gan eisceachtaí ná éiginnteacht a bheith ag baint leis an ngramadach simplithe sin.’ Aontaím leis.

Luann sé focail Niall Uí Dhónaill, ón leabhar sin leis, ‘Forbairt na Gaeilge’, leabhair a scríobh sé i 1951, ‘Caithfidh an Ghaeilge a heirí a chur di’; bhí ‘ cúigeachas’ agus ‘canúnachas’ i measc na ‘heirí’ sin luaite ag Ó Dónaill, dar leis. Suimiúil.

Ní ‘lagú’ nó ‘tanú’ na Gaeilge atá i gceist ag Brian, mar, ina fhocail féin, ‘labharfaidh daoine agus scríobhfaidh siad mar is mian leo, mar a rinne riamh, ach beidh caighdeán ann d’fhoghlaimeoiri, do scríbhneoirí a scríobhann d’fhoghlaimeoirí, do gach cáipéis ón tSeirbhís Phoiblí, agus ar fáil d’irisí agus nuachtáin, agus d’aon duine eile gur mian leo go dtuigfeadh an foghlaimeoir é nó í.’

D’fhéadfaí, dar leis, ‘An Litriú Caighdeánach’ a thabhairt ar a leithéid. Anois, nach bhfuil sé sin simplí go leor, a léitheoirí?

Alt iontach ó Bhrian Ó Baoill, agus tagaim leis na moltaí atá scríofa aige. Tá súil agam gur éirigh liom achoimre chruinn a dhéanamh ar a bhfuil scríofa aige ann. Tá i bhfad níos mó ráite aige, agus b’fhiú an t-alt iomlán a léamh. Tá súil agam go ndéana an CSO amhlaidh, agus go dtabharfar aird ar a mholtaí.

I bhfocal Bhrian, ‘B’fhearr a bheith réabhlóideach, dána agus buach, ná cúramach, coimeádach, agus cloíte.’ Maith thú, a chara na Gaeilge!
.

Sclábhaí nó Saorthoil?

Ní raibh mé ar an eolas faoin bhfeachtas seo sa Fhrainc, feachtas as ar tháinig na ‘oral sex anti-smoking posters’ - ceann acu ansin thuas, a léitheoirí, le ceannteideal ‘"Smoking is to be a slave to tobacco." - go dtí gur léigh mé alt suimiúil le Patrick Hayes ar Spiked ar maidin.

Luann sé, freisin, an feachtas ‘Get Unhooked’, feachtas in aghaidh tobac sa Ríocht Aontaithe as ar tháinig ‘the highest numbers of complaints the advertising standards watchdog has ever received.’, ach mhaígh an roinn sláinte ann go raibh gá leis na fógraí le go dtuigfeadh an pobal an ‘‘controlling nature of addiction to nicotine experienced by smokers every day’.

Tharraing feachtas in aghaidh tobac na Fraince aird, agus gearáin, nach beag, freisin, ach, dar le Marco de la Fuente, an fear a bhí i gceannas ar an bhfeachtas fógraíochta sa ghníomhaireacht fógraíochta BDDP et Fils, "The old arguments – tobacco is bad for you – don't work any more. The message here is that tobacco is a form of submission. In the popular imagination, oral sex is the perfect symbol of submission."

Tharraing Patrick Hayes m’aird i dtreo na dtreoirlínte atá ag an National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE) thall, a mholann, dar leis, ‘that all pregnant women should be required to take regular breath tests that monitor carbon monoxide (CO) levels so that health officials can tell if they’re harming their babies by continuing to have a crafty fag or two. And just to be on the safe side, NICE also recommends pregnant women take regular urine and saliva tests.’

Meas tú, a léitheoirí, an bhfuil na feachtais in aghaidh tobac ag dul thar fóir ar fad ar fud an domhain, nó, mar a scríobh Patrick Hayes, ‘The pros and cons of smoking and quitting are best left to people to weigh up for themselves… To buy into the claim that we cannot control ourselves is to shun responsibility for our own personal choices.’?

An bhfuil gá ar chor ar bith le leithéidí na bpóstaer agus na bhfeachtas luaite aige ina alt, nó an fúinn féin é an andúil, is cuma cén andúil í, a sheachaint, agus a thabhairt suas, as ár stuaim féin?
.

Black Babe

Ar mo bhealach go Leitir Ceanainn Déardaoin, áit a mbím ag freastal ar cheardlann scríbhneoireachta le cúigear ban eile, chinn mé cúpla rud a cheannach i bPenneys, áit ina bhfuil éadaí saor go maith, dar leis an scríbhneoir cruinneasach seo. Aimsir an ghearradh siar atá ann, an dtuigeann sibh.

D’fhág mé an Black Babe, ainm atá tuillte go maith ag mo charr, in áit shábháilte sa charr chlós ann. Isteach liom go Penneys, agus amach liom deich nóiméad ina dhiaidh sin, le cúpla gúna i mo mhála, iad ceannaithe ar ‘ardaigh orm’ agam, chan ardaithe liom agam, ar fhaitíos aon mhíthuiscint, a léitheoirí.

Bhí an Black Babe romham, í gléasta go hálainn í féin, mar go raibh sí glanta agus snasta agam ní ba luaithe sa lá. Is mór liom mo charr, mar is eol do dhuine ar bith ar m’aithne. Bím ábhairín ábharaíoch ó am go chéile, ach maith dom mo pheaca. Nílim gan locht.

Bheannaigh sí dom chomh luath agus a chuir mé an eochair san áit ba chóir eochair a chur; ‘Cuir ort do chrios!’ mar ordú aici orm, arís is arís eile. Ní stopann sí den fhógairt go dtí go mbíonn mo chrios sábhála orm, an dtuigeann sibh. Carr géilliúil don dlí í, mo Bhlack Babe. Tugann sí aire dom.

Ach, bhí mé dána, agus níor thug mé aire di, mar ba chóir. Bhog mé í amach go réidh, súile tiontaithe ar dheis agam, ó tharla an trácht ag teacht ón treo sin, neamhaird iomlán déanta agam den diabhal de mhullard a bhí i bhfolach ar clé; é cromtha ansin ag fanacht lena dheis cic a thabhairt do charr ar bith a thiocfadh garr dó. An Black Babe bhocht! Thug an mullard cic millteanach di.

Bhí díomá orm, agus ní raibh mé in ann breathnú ar an damáiste, ach thiomáin mé liom go dtí láthair na ceardlainne, fios maith agam go mbeadh orm aghaidh a thabhairt ar an radharc a bhí ag fanacht liom ar thaobh an chairr, chomh luath agus a shroichfinn an láthair sin.

Bhí mé i mo sheasamh ansin, croí briste agus ag cuimilt an Bhlack Babe, a taobh clé scríobtha, ballbhrúite, batráilte, nuair a tháinig beirt de bhaill na ceardlainne a fhad liom, agus sheas siad le mo thaobh.

‘Oh Áine!’ arsa duine acu, ‘that’s a lot of damage.’ amhail is dá mbeadh an t-eolas sin de dhíth orm.

Ar fheiceáil go raibh mé buartha, bhreathnaigh an bhean eile orm, agus le solas an tsóláis, mar dhea, ag bánú ina súile, dúirt sí ‘Look at it this way,’ arsa an bhean,’ it’s metal, not flesh!’.

Beagnach thit mé as mo sheasamh, beatha na n-éag bainte asam, faitíos orm gur chuala an Black Babe na focail sin uaithi.

Ciníochas déanta, gan dabht!
.

Vótáil agus Vótálaithe

Tá an vótáil thart, agus beimid uaigneach gan í nuair a stopfaidh an callán. Tá sé mar an gcéanna chuile uair a bhíonn toghchán ann. Caint, caint, caint, agus tuilleadh cainte. Tá daoine ann a déarfadh bréag, bréag, bréag agus tuilleadh bréag, ach sin scéal eile.

Ní duine polaitiúil mé féin, cé go bhfuil suim mhór agam sa pholaitíocht. Braitheann mo vóta go mór ar an té, nó ar an bpáirtí, is fearr a fheileann domsa, don áit agus don tír ag an am, agus i mo thuairim. Ní chloím le páirtí ar leith, ach éistim leo uile sula ndéanaim mo rogha. Labhraím féin agus an Garraíodóir lena chéile, agus labhraím le daoine eile maidir leis na polasaithe éagsúla, maidir leis na páirtithe éagsúla, agus maidir leis na polaiteoirí éagsúla. Is maith liom mé féin a chur ar an eolas ar an dóigh sin. Cuidíonn sé liom mo chinneadh a dhéanamh, chomh hionraic agus is féidir liom.

Thug mé faoi deara, le blianta beaga anuas, go n-éiríonn go maith le polaiteoirí nach bhfuil chomh hionraic le mo vóta, b’fhéidir. Is féidir le polaiteoirí éagsúla, as foinsí éiginnte nó amhrasach, tithe a cheannach, cur lena dtithe, claí a chur timpeall ar a dtithe, airgead éiginnte a shaothrú, bealaí le hairgead éiginnte a shaothrú a mholadh do dhaoine, caitheamh go dona le daoine, nó fiú seal ama a chaitheamh i bpríosún, agus éireoidh thar barr leis an bpolaiteoir sin sna toghcháin. Go deimhin, is minic iad ar bharr an liosta nuair a bhíonn na vótaí comhairthe! Meas tú cén fáth é sin, a léitheoir?

An é gur fearr leis na vótálaithe sin an polaiteoir a bhfuil rud beag den chleasaí cluanach ag baint leis nó léi? An é gur fearr leo an polaiteoir le rud beag den bhulaí mar mhianach ann nó inti? Nó an é go bhfuil daoine den tuairim gur fearr an diabhal atá ar a n-aithne ná an diabhal nach bhfuil ar a n-aithne? Nó an é go gceapann daoine nach bhfuil a dhath mícheart leis an gcineál iompair sin? An é go gceapann siad go gcaithfear a leithéid de mhianach a bheith ionat le bheith i do pholaiteoir? Nó, an é gur cuma leo faoi mhianach nó faoi stair an pholaiteora a fhad agus go gcomhlíonann an polaiteoir sin na gealltanais a thug sé/sí dóibh roimh an toghchán?

B’fhéidir nach bhfuil ann ach go bhfuil siad ag tabhairt teachtaireachta, ag cur in iúl gurb iadsan atá i gceannas, ar a laghad anois is arís, nuair a bhíonn deis acu cic sa tóin a thabhairt do cibé rialtas atá i bhfeidhm ag an am, agus nach bhfuil ag éisteacht leo. Cibé scéal é, tá meascán mearaí de pholaiteoirí úra úrchneasacha i measc na bpolaiteoirí róchaifeacha rocacha anois agus tá siad uile ag ullmhú. Bígí réidh, a lucht leanúna, do shiamsa an tsorcais.
.

Súile chun Spéire

Is iomaí uair a chaithim mo shúile chun spéire nuair a chloisim rudaí a chuireann iontas, nó fiú déistin, orm. Fanann na súile sin thuas ansin, agus mo chluasa mar chomhluadar acu, agus bíonn siad ag déanamh iontais don mhéid a fheiceann siad, agus a chloiseann siad, ón stáitse sin. Is minic go gcastar fearg, brón, fuarchúis, alltacht agus meascán mearaí eile de mhothúcháin orthu agus iad thuas ar an stáitse sin. Faraor, is minic ceann nó dhó de na mothúcháin sin ag teacht anuas i dteannta mo shúile, agus sin mar ar tharla an tseachtain seo.

Chuala mé cúpla clár ar an raidió a chuir mo shúile ar rith chun spéire arís. Mar ar tharla sé, bhí siad san áireamh ag Ruth Buchanan ar Playback ar maidin inniu, agus is fiú éisteacht leis na píosaí sin, atá le fáil ag an Playback Podcast ag http://www.rte.ie/radio1/podcast/podcast_playback.xml.

Is clár 57 nóiméad atá ann, ach is féidir na cinn a chuir mo shúile sa siúl a fháil idir 44.28 – 47-55 (Paddy O’Gorman ar an O’Malley Estate i Luimneach ar ‘Today with Myles Dungan’, Dé hAoine) agus idir 47.59 – 52.16 (Damien O’Reilly ar ‘Liveline’, Déardaoin).

Théis an méid sin a bheith déanta agat, má bhíonn na focail ‘cic sa tóin!’, nó ‘go bhfóire Dia orainn!’ ar bharr do theanga agat, tuigfidh mé do chás.