Focail Liom, Focail Leat

Ní raibh a fhios agam fúthu, cé go mbainim, ahem, úsáid astu. Is cosúil go bhfuil a leithéidí ann agus, bhuel, ‘filler words’,

‘a sound or word that is spoken in conversation by one participant to signal to others that he/she has paused to think but is not yet finished speaking.’ dar le Wikipedia.

Ní hionann iad agus an thingamajig sin, an ‘placeholder name’, leithéidí ‘Whatchamacallit’ agus ‘Whatshisname" nó ‘Whatshername’, focail, dar le Wikipedia,

‘which refer to objects or people whose names are temporarily forgotten, irrelevant or unknown.’

Is ‘placeholder names’ iad John Doe, Joe Bloggs, A.N. Other, John Citizen, agus fiú ‘yer man’, abair, gan trácht ar bhéarlagair bradaí lucht na teicneolaíochta.

Táim sásta glacadh le bhur leaganacha Gaeilge ar na leaganacha Béarla thuas, a léitheoirí, ach, idir an dá linn, is dóigh liom gur féidir linn ‘focail líonaigh’ a thabhairt ar na ‘filler words’, agus ‘ainmneacha ionadchoinneálaí’ a thabhairt ar na ‘placeholder names’, mura gcloisfimid a mhalairt ó na, ahem, focleolaithe a bhíonn ag léamh an bhlag seo; a leithéidí whathisname agus whatshername, mar shampla.

Pé scéal é, cá raibh mé? Ó, sea! Na focail líonaigh sin. Tharla sé go raibh mé ag éisteacht le The John Murray Show ar maidin, agus chuala mé Claire Clone ag labhairt ar Etiquette, agus ise a luaigh na ‘filler words’ sin a tharraing m’aird.

Dar léi, is ionann na focail líonaigh agus focail fearacht ‘like’ agus ‘you know what I mean’, agus, dar léi, ‘if you are using filler words, it shows that you are not confident about what you’re saying…’. Abhaits!

Maidir leis na focail mhóra, ‘f*** words’ fearacht ‘feck’ agus ‘flip’, mar shampla, níl siad ‘desirable’ ar chor ar bith. Níl iontu, dar léi, ach, ahem, ‘a crutch for conversational cripples…’. Úps!
.

Nathanna Cainte

Táim gnóthach an tseachtain seo. Céard atá á dhéanamh agam?

Hmmm…

Ceist mhaith. Déanaim é cúpla uair sa bhliain, díreach in am don samhradh, agus díreach in am don gheimhreadh.

I láthair na huaire, is iad éadaí an tsamhraidh atá á gcur san áiléar agam, agus tá éadaí an gheimhridh á dtabhairt anuas as agam. A mhalairt a tharlaíonn i Mí Aibreáin, ar ndóigh, le héadaí an gheimhridh ag dul suas, agus éadaí an tsamhraidh ag teacht anuas.

An bhfuilim ag stóráil éadaí, nó á gcur i dtaisce, meas tú?

Dar le dictionary.com, is ionann ‘storing’ agus ‘to accumulate or put away, for future use..’ nó ‘to deposit in a storehouse, warehouse, or other place for keeping,’ Dar leo, is ionann ‘hoarding’ agus ‘to accumulate for preservation, future use, etc., in a hidden or carefully guarded place…’

Ní dóigh liom go bhfuil áiléar s’againne ‘carefully guarded’, ach tá ‘preservation’ agus ‘future use’ i gceist leis na héadaí atá, agus a bhíonn, i dtaisce ann, nó stóráilte ann, nó fiú ar stór ann.

Maidir le stóráil na n-éadaí, níl dabht ar bith ach go bhfuilim ag ‘acummulate’áil agus ag ‘putting away’áil san áiléar; na héadaí ann ‘for keeping’, mar a déarfá, le haghaidh ‘future use.’

Mar sin, a léitheoirí, an bhfuilim ag taisceadh, nó ag stóráil, nó an ionann é rud a chur i dtaisce agus é a stóráil? An bhfuil m'éadaí i dtaisce agam, nó ar stór agam?

*************************************
McCionnaith, lch. 615:

‘Ní ṫáinig cruinniṫeoir riaṁ ná tiocfaḋ scaipiġṫeoir ‘n-a ḋiaḋ.’
‘An rud cruinniġtear go boċt scaipṫear go holc.’
‘An rud do cruinniġeaḋ go cráiḋte ġá scaipeaḋ le gaoiṫ’

O’Neill Lane, lch. 784:

'Hoard': ‘the tight hand will get a wide scattering' – 'ġeaḃaiḋ an cruinniuġaḋ cuṁang sgabaḋ fairsing’

'Hoarder': ‘the hoarders’s hare in the spendthrift’s hands' – 'cuid an taisgeóra ag an ċaiṫteóir.’

Dinneen, lch. 1129 agus 1163:

‘I make store of, hoard, store up’ – ‘ cuirim i stór’

‘i dtaisce’ – ‘stored, put by’

‘cuirim i dtaisce’ – ‘I store, deposit’

De Bhaldraithe, lch. 340 agus 711:

'Hoard': 'Taiscím, cuirim i dtaisce, cnuasaím'

'Hoarder': 'Cnuastóir, coigleálaí'

'To store sth. up': rud a chruinniú, a chnuasach'

'Cuirim (troscán, etc.) ar stór, i gcoimeád; stórálaim, taiscim.'

Ó Dónaill, lch.1170 agus 1196:

'Rud a chur ar stór' - 'to store sth.'

'Tá sé i dtaisce in áit éigin' - 'It is put away somewhere.'
.

Nathanna Cainte

‘Is maith an aghaidh ort é!, a dúirt bean amháin liom.
‘Is maith an oidhe ort é!, a scríobh bean eile chugam.

Is ionann an fhuaim bhriathartha, feictear dom, atá ag an dá fhocal sin ‘aghaidh’ agus ‘oidhe’, agus is ionann míniú na n-abairtí: ‘tá sé tuillte go maith agat’, ‘is maith an díol ort é’ nó ‘is maith a shaothraigh tú é’, mar shampla.

Dá mbeadh ‘aghaidh ar an aimsir’, bheadh an aimsir socraithe socair, agus dá gcloisfeá ‘is air atá an aghaidh’, bheadh a fhios agat go raibh dreach dána ar an duine sin. Ní luaitear ‘dána’, ach tá a fhios agat gur dána atá sé nuair atá an ‘aghaidh’ sin air!

Go deimhin, dá mba mhór an oidhe slaite tú, bheadh an tslat tuillte agat, ceaptar, agus bheadh daoine ann a déarfadh go bhfuair tú an rud ab oidhe duit, go háirithe dá mba rud é gur ort a bhí an aghaidh sin, a dhuine an dreacha dhána!

Mar sin féin, dá mbeadh tú i d’oidhe déirce, bheadh trua ag daoine duit, agus ní slat a gheobhadh tú, cheapfainn, ach carthanacht. Mura dtabharfaidís carthanacht duit, d’fhéadfá oidhe do bhéil a thabhairt orthu, rud nach mbeadh go deas, i ndáiríre, ach dá mba hé a oidhe é, ní ort a bheadh an locht!

Maidir le hOidhe Chlainne Lir, agus le hOidhe Chlainne Uisnigh, scéalta tragóideacha a bhí iontu. Go deimhin, dá mbeadh ort féin oidhe a fháil, ní deas an bás a bheadh in ann duit, cheapfainn, agus b’olc an oidhe urraime iad daoine a dhéanfadh a leithéid ort!

B’fhéidir gur fearr duit gan aghaidh a thabhairt ar an gcontúirt, ach aghaidh a thabhairt ar an obair. Ar an gcaoi sin, bheadh aghaidh gach drochscéal i bhfad uait.

*************************************

Lch. 12 agus lch. 923 FGB Uí Dhónaill
Lch. 180 FBG De Bhaldraithe
Lch. 11 agus 810 Dinneen
Lch. 437 O’Neill Lane
Lch. 311 McCionnaith
.

Ceardlann Scríbhneoireachta

Mar eolas daoibhse, a scríbhneoirí, seo thíos an t-eolas a tháing chugamsa ar maidin, maidir le ceardlann i gCiarraí.

'Le cúnamh ó Foras na Gaeilge, beidh ceardlann scríbhneoireachta ar siúl ag Scríbhneoirí Gaeilge Chiarraí san Óstán Meadowlands, Trá Lí, Co. Chiarraí, ar an Satharn, 2 Deireadh Fómhair: 10.00a.m. go dtí 4.00p.m.

Chun gur féidir plé níos fearr agus níos mine a dhéanamh ar scríbhneoireacht na rannpháirtithe teorainneofar a líon do dheichniúr.

Táille cláraithe 20 euro; mic léinn 5 euro. Lón ag 1p.m. san áireamh sa táille.

N.B. Is cóir cóipeanna den saothar atá le plé (3 dhán nó 2,500 focal de ghearrscéal, úrscéal, dráma nó eile) a sheoladh go dtí: feasta@eircom.net chun gur féidir iad a dháileadh ar rannpháirtithe na ceardlainne agus a bheith léite roimhré ag gach duine.

Stiúrthóirí ceardlainne: Pádraig Ó Snodaigh, file & staraí, Mícheál Ó Ruairc, úrscéalaí & Pádraig Mac Fhearghusa, eagarthóir FEASTA.'

Beidh mé féin ag freastal ar an gceann seo i gConamara, agus táim ag súil go mór leis.

Agus, ná déan dearmad go bhfuil ceardlann eile ann i nDoire ar an 9 Deireadh Fómhair.

Tá cuidiú ar fáil dár leithéid, mar sin tapaigí an deis, a chairde na bhfocal!
.

Kiss My...

…bad mouth, an ea? Ní hea.

Níl baint ar bith, sa chás seo, ag an ‘kiss my..’ sin le ‘bad mouth’, cé go bhfuil an dá cheann acu le fáil sa leabhar ‘Kiss My…póg mo thóin; dictionary of English-Irish Slang’ le Garry Bannister, ó na foilsitheoirí, New Island Books.

Go deimhin, agus níl anseo ach fainic bheag don té nach maith leo mionnaí móra, abair, nó don té nach mbeadh tugtha d’fhocail gháirsiúla ghnéasacha, b’fhéidir gurbh fhearr cuid den bhéarlagair sa leabhar seo a sheachaint. Mar sin féin, níl a dhath ann nach gcloistear beo beathach i mbéal an phobail ar fud na tíre.

Ach, ní abairtí le mionnaí agus focail gháirsiúla ghnéasacha amháin atá sa leabhar. Samplai eile d’abairtí atá liostaithe faoi ‘kiss’, mar shampla, tá ‘kiss-and-tell-stories’ (scéalta grá ar son pá), agus ‘kisser’ (gob), rud nach ionann agus ‘bad mouth’, bíodh a fhios agaibh. Faoin liosta ‘bad mouth’ tá ‘You’re always bad-mouthing him’ (Bíonn tú de shíor ag dubhú a ainm air!)

I bhfocal Alan Titley, ina réamhrá, ‘There are words and phrases here that you will not find in a conventional dictionary; ‘nerdy’…’poxy’…’effin and blinding’…’snog’…’puff’…’ Agus níl ansin ach cuid acu.

Is féidir leagan Gaeilge de, mar shampla, abairtí leis an bhfocal ‘piss’ iontu a fháil, (Piss off!, Are you taking the piss? Piss-artist), nó, abair, abairtí leis an bhfocal ‘dick’ iontu, (He’s a right dick! dick-head.), rud nach ionann, b’fhéidir, agus an duine a bheadh ina ‘ass-wipe’!

I bhfocal an údair, Garry Bannister, i mBrollach an leabhair,

‘…Drochchaint – níl a leithéid ann! Is féidir le teanga bheith maslach nó náireach don té a éisteann léi ach níl ansin ach frithchaitheamh ar an duine agus an aois lena mbaineann an duine sin, ní ar an teanga féin. Níl san fhoclóir seo ach caint lom na ndaoine…Soláthraíonn an leabhar beag seo caint choitianta an Bhéarla laethúil lena macasamhla sa Ghaeilge…’

Cheannaigh mé an leabhar le déanaí, agus mé ar saoire i gConamara. Ó fuair mé é, tá abairtí as léite amach os ard agam, i gcomhluadar Béarlóirí agus Gaeilgeoirí, agus baineann chuile dhuine taitneamh, agus gáire, as. Seoid de leabhar!

Níl aon dabht faoi, a léitheoirí, ach rinne Garry garraíodóireacht iontach, agus tá béarlagair na Gaeilge faoi bhláth sa leabhar seo.

An bhfuil a leithéid d’fhocal ann agus, ahem, gaeilgegair, meas tú…
.

Gríosú Gréasáin

Ó am go chéile, ní bhíonn fonn orm a dhath a scríobh ná a léamh, agus tosaím ag bogadh rudaí, nó ag glanadh rudaí - ag cartadh a bhím, is dócha.

Cibé scéal é, thosaigh mé ag cartadh i mo bhlag inné, mo leabhairín beag le mo thaobh agam, agus fáil agam ar an idirlíon, áit agus áis ar féidir eolas a fháil faoi nithe nach raibh ar eolas agam roimhe - ach duine bheith airdeallach ar na foinsí, ar ndóigh, mar a mholtar.

Chonaic mé cúpla rud ar bhlag Bhrian Dhaithí Sheáin a thaitin liom, ceann acu siúd nasc chuig an leagan leictreonach d’fhoclóir Dinneen, an nasc anois agam faoi ‘Cuidiú nó Cruinneas Uait?’, thall ansin, ar thaobh na láimhe deise de mo bhlag, a léitheoirí - féach ‘Foclóir Dinneen’. Súil agam nach miste le Brian go bhfuilim, b'fhéidir, ag, ahem, póitseáil uaidh. Sea.

Mo chuimhne, fuair mé liosta naisc Ghaeilge ó mo chara cuidiúil, Conchúr, in Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge i nGaoth Dobhair, bail óna Ché air, agus bhí cuid acu nach raibh agam cheana. Tá ‘Bogearraí na Gaeilge - Liosta K. Scannell’, ‘acmhainn.ie – nuathéarmaí’, agus ‘Canúintí na Gaeilge’ curtha agam anois faoin liosta ‘CnóCu’, chomh maith céanna.

Maidir leis an nasc sin ‘Canúintí na Gaeilge’, feicfidh sibh léarscáil d’Éirinn ar an leathanach sin. Brú ar ainm na Gaeltachta ar mhian libh a canúint a chloisteáil. Tabharfar sibh go dtí an leathanach cuí, ina gcloisfidh sibh cainteoirí ón nGaeltacht sin ag léamh abairtí, nó míreanna, ina gcanúint áitiúil.

Thug mé faoi deara go raibh cnaipe ‘fotha’ agus ‘scaip an scéal seo’ ag Brian ar a bhlag, agus bhí an cnaipe ‘Roinn’ feicthe agam ar leathanaigh Nuacht 24 agus Gaeltacht21 roimhe. ‘Séard a dúirt mé liom féin ‘ba mhaith liomsa ceann acu sin!’, agus, ó tharla mé fiosrach chomh maith le bheith, ahem, santach, thosaigh mé ag cartadh…

Idir léamh leabhairín agus idirlín, tá ‘Lean mo Rámhaille’ agam anois ar thaobh na láimhe deise ansin, más mian libh a leithéid do leanúint a dhéanamh, a léitheoirí.

Agus, más rud go mbuaileann an fonn sibh, nó fiú má bhuaileann, abair, taom buile sibh, beidh sibh in ann mo rámhaille a roinnt le daoine eile, ach brú ar an gcnaipe ‘Roinn’ atá ag bun mo bhlagmhíreanna. Is féidir libh bhur rogha modh roinnte a úsáid, ó tharla liosta ann, ach an cnaipe a bhrú.

Ó tharla mé ag labhairt ar naisc, is aoibhinn liom blag Róislín. Ní raibh a fhios agam, in am, go raibh ‘Lá Déanta Taibhsí Préachán’ (Build a Scarecrow Day) ann ag tús na míosa seo, agus níor éirigh liom ceann a thógáil ag Ceann Scríbe, in am don fhéile, dá thoradh sin. Ah bhuel, b'fhéidir an bhliain seo chugainn...

Agus, más mian libh tuilleadh eolais a fháil ar na ‘Laethanta Saoire i Mí Iúil’, nó fiú más mian libh ciall a bhaint as cothromóid Róislín, ‘GCVN/VN = VA’, cothromóid a bhaineann leis an ainm briathartha agus leis an aidiacht bhriathra, b’fhiú daoibh súil a chaitheamh ar an mír sin uaithi anseo.

Ag gríosú liom, a chairde…
.

Am Le Labhairt

I láthair na huaire, tá Billy agus Molly ag fanacht linn. Is é Billy mac Molly. Is linne Molly, is le Gráinneog Billy, cé gur minice Billy linne ná léi.

Bhí Rosie, iníon le Billy, gariníon le Molly, ag fanacht linn ar feadh bliana, ach tá sise in éineacht leis an bPluiméir anois, mar is leis-sean í. Tá sí imithe léi le mí anuas. Cloisimid uaithi go minic, ó tharla í béal dorais linn, agus bíonn sí ag tafann léi, ag scairteadh orainn, shílfeá, ó am go chéile.

Tá Ronnie, deartháir le Rosie, mac le Billy, garmhac le Molly, anseo linn an tseachtain seo. Is i mBaile Átha Cliath a bhíonn sé ag cur faoi, go hiondúil, ach tá a úinéirí ar laethanta saoire sa Spáinn go ceann seachtaine, mar sin tá seisean ag fanacht linne, idir an dá linn, mar a déarfá, ar feadh seachtaine.

Bhí Scobie, deartháir le Billy, mac eile le Molly, anseo ar feadh coicíse, an mhí seo caite. Ar an drochuair, nuair a tháinig sé faoin am sin, ní raibh oiread is focal Béarla aige, agus níor thuig sé a dhath a dúirt an Garraíodóir leis, am ar bith. Ní raibh Gaeilge aige, faraor, agus níor thuig sé mise, ach oiread, cé go ndearna mé iarracht labhairt leis, i rith an ama.

An madra bocht. Bhí sé ina chónaí le daoine ó Phoblacht na Liotuáine ar feadh tamaill fhada, daoine gan Béarla ná Gaeilge, a bhí ag cur fúthu anseo in Éirinn le blianta beaga anuas, ach a raibh orthu filleadh chun a tíre féin, le déanaí. Ag an am sin, fágadh Scobie linne, le haire a thabhairt dó, agus le húinéir nua a fháil dó, chomh luath agus a b’fhéidir, rud a rinneamar, in am trátha.

Ní raibh Gaeilge ná Liotuáinis ag an úinéir nua, agus bhí ar Scobie Béarla a fhoghlaim sular fhág sé muid, rud a rinne sé taobh istigh de choicís, le cabhair in am, gan stró. Madra cliste.

M’anam, ach bhí an-am againn leis, agus tá súil againn casadh leis arís, am éigin eile, má bhíonn am le spáráil againn. Gach uile rud ina am féin, ach am a bheith ag duine fanacht lena am. Tuigfear sin in am.

Tá an t-am istigh. Tá sé in am dom imeacht. Beidh am againn le chéile arís, ar ball beag.
.

Focail Liom, Focail Leat

A bhuí d’Aonghus, chonaic mé an nath cainte ‘srón muice le tóin muice’ in alt le Gabriel Rosenstock san Irish Times, agus é ag tagairt don tranglam tráchta sin ‘bumper to bumper’.

Bhí ‘srón le tóin’ feicthe agam cheana, agus chuir mé ceist ar An Dómhnallach faoi ‘bumper to bumper’ – ar cuardach leagan dúchasach a bhí mé, an dtuigeann sibh, dá mbeadh a leithéid ann.

‘Tá rud éigin le ‘builcín’ ann, b’fhéidir..’ ar sí.

‘Builcín!’ arsa mé féin, ‘Céard é ‘builcín?’

‘Bheul, abair dá mbeadh daoine sa chistin agam anois, agus dá ndéarfainnse leo ‘déan builcín’, bheadh orthu lámha a chur timpeall ar ghuaillí a chéile…’

‘…mar a dhéanann damhsóirí i gCaidhp.’ arsa mé féin.

‘Sin é go díreach!’ arsa an bhean chliste, agus bhí sé mínithe go maith aici, mar fhocal, mar tháinig mé ar an míniú seo in ‘Focail as Irisleabhair Éagsúla srl’;

‘builcín, 1 beithíoch 7c. óg ramhar, 2 scata beag, 3 cnuasach áirithe réaltaí, 4 ceathrar le chéile ag casadh thart sa 'half-set' Celtica 19, 12 ‘

Dar le focal.ie, is ‘pledget’ nó ‘wad’ atá ann, agus in FGB, lch 156, ‘Cártaí a chur ina mbuilcín’ atá aige do ‘to stack cards’, agus tá ‘knot’, ‘tangle’, ‘source of distress, of discord’ ann mar mhíniú ar bhuilcín, chomh maith le ‘water-bag’.

Maidir le ‘water bag’, sé sin ‘The membranous sac filled with amniotic fluid that protects a fetus during pregnancy. Also called bag of waters.’ dar le dictionary.reference.com.

Nach bhfuil sé sin iontach, a léitheoirí! Focal beag fearacht ‘builcín’, agus an bheatha féin istigh ann!
.

Nathanna Cainte

Dream eile de chuairteoirí díreach ar shiúl, agus mise anois ag déanamh iarrachta na blaganna eile uile a léamh, ar fhaitíos gur tharla a dhath i ngan fhios dom agus mé ag tabhairt aire do mo ghnóthaí féin.

Is diabhlaí an rud é, a léitheoirí, ach d’airigh mé uaim bhur gcuideachta. Nó, an é gur airigh mé uaim mo chuideachta féin? Deacair a rá. Táim rud beag tuirseach anois, an dtuigeann sibh, agus táim ag rámhaille lena dhá oiread éascaíochta, agus le leath na céille agus a bhíonn sa rámhaille rialta uaim go hiondúil.

An bhfuil rialtacht ar bith i rámhaille, meas tú? Nó an bhfuil a leithéid de rud ann agus rámhaille atá iondúil? An bhfuil sé iondúil an rud rialta a dhéanamh? Is iondúil liom scríobh go rialta ar an mblag seo. Go hiondúil, sin mar a tharlaíonn, ach ní le rialtacht a tharlaíonn sé.

Ní raibh iondúlacht ar bith ag baint leis an tseachtain seo a chuaigh thart, mar shampla, cé nach raibh mírialtacht dá laghad ag baint léi ach an oiread. Ceapaim. Cé nach raibh riail agam ar m’am, níor briseadh aon riail agus mé ag iarraidh mo theaghlach a rialú le rud beag rialtachta, in ainneoin agus in easpa na hiondúlachta.

Is annamh an rud iondúil rialta i gCeann Scríbe, ach an rud is annamh is iontach, go hiondúil.
.

Focail agus Frásaí

Mar a tharlaíonn go minic, chuir duine de mo chomhbhlagálaithe mise ar thóir focail ar maidin. Proinsias ba chúis le mo thóraíocht inniu, an focal ‘doolally’ á phlé aige (‘Tá Dan ag dul Doolally!’ 18.8.09).

De thoradh na tóraíochta, tháinig mé ar an suíomh seo, www.worldwidewords.org. Tráthúil go leor, is é Michael Quinion údar an tsuímh, fear a chuala mé faoi agallamh ar an raidío an tseachtain seo caite, é ag labhairt faoina leabhar nua, ‘Why is Q always followed by U?’. Rinne mé iarracht inné teacht ar an leabhar in Easons i nDoire, ach ní raibh sé ann.

Beidh sé agam roimh dheireadh na míosa, bí cinnte faoi sin. Creidim nach bhfuil focleolaí in bhur measc, a léitheoirí, nach mbeadh suim aige nó aici ina leithéid de leabhar le Michael Quinion, agus ceapaim go mbainfeadh sibh sult as an suíomh sin leis freisin. Roinnim toradh mo thóraíochta libh anseo dá bhrí sin.

Mar is eol daoibh, a fhocleolaithe, ní thagann ár leithéid ar ais ó shiopa leabhar gan leabhair linn, agus tháinig mise abhaile inné le ‘Black Cats and April Fools’ le Harry Oliver i mo ghlac agam. ‘Origins of old wives tales and superstitions in our daily lives’ atá ann agus is leabhar eile é atá agam taobh na leapa anois, an mhullóg sin ag méadú ar feadh na faide.
.